Кышты туан йӹлмӹн ӹрдӹжӹ?

23.12.07

Ти äрнян Хельсинкиштӹ Туглас Ушемӹн штаб-квартирӹштӹжӹ Кырык Мары Клубын церотан вадыжы эртӹш. Ти вадышкы иктä коклы эдем нäрӹ погынен ыльы. Пäлӹмӹнä семӹнь, Хельсинкиштӹ кым кырык марын ӹлä дä тенге гӹнят, мä икӹжäк-иктӹнä доно шӹренок вäшлиäлтӹнä. Вäшлимäшвлä шӹренжок кафештӹ äль барышты эртäт: тенге йöнäнрäк – кофем äль сырам подылат, тортым äль тотлы качкышым пырылат дä кÿн махань увервлä улы, тӹдӹм пäлен нäлäт. Техень вäшлимäшвлä годым шӹренок туан йӹлмӹ доно сирӹмӹ кÿн махань газет-журналвлäжӹ улы, тӹдӹм лыдына. А у книгäвлäжӹ гишäнжӹ гӹньӹ моло попашыжат уке - нӹнӹн лäкмӹштӹм чоте выченä дä лыдын лäкмӹкӹнä, хытырымашвлäм нäнгенä. Кӹзӹт Кырык Мары Клубышты кок у книгä улы – Ондрин Валькан “Икäнä Опанасшы” дä Вениамин Алдушкинӹн лыдыш книгäжӹ.

Халык лошты шая улы – “Изи гӹнят – шарга”. Тидӹжӹ, векäт, Хельсинкиштӹш Кырык Мары Клуб гишäн лачокым келесӹмӹ. Ик финн икäнä тенге мӹлäнем келесӹш: “Тä, векäт, Хельсинкиштӹшӹ кырык марынвлä, туан халыкда верц кого пäшäм ӹштедä дä манярым ӹштедä ӹшкежäт, вäк ада пäлӹ.” Малын тӹдӹ тенге попа, тидӹм, теве, кышец ынгылышым. Тӹдӹ ӹшке шанымашыжым туан йӹлмӹнä доно книгäм лыкмы доно аргументируен. Дä мам ит попы, тӹдӹ вет тöр ылеш: тидӹм ужаш манын, äлмäдä 2003-2007-шӹ ивлä лошты кырык марла лыкмы книгäвлäн шотым анжалына! Ти ивлäн Юлия Куприна дон мӹнь, ти корнывлäм сирӹшӹ, 10 книгäм лыктын кердӹннä. Тидӹм ӹштäш манын, махань-шон спонсорвлäм монна. Тӹ годымок туан Республикӹштӹнä кырык марла 5 книгä нäрӹ веле лäктӹн. А маняр вет автор тӹштӹ улы! Маняр у книгä лäктӹн кердӹт ыльы! Малын кӹзӹт якте Республикӹштӹнä дä кыце Кырык мары дä тенгеок Килемар раёныштат книгä лыкмы механизмвлä гишäн нимат практически яжом шанен лыкмы агыл? Äнят техень ядмашвлäм куштылташ манын, мäлäннä лачокшымат, пӹсӹнрäк Кырык Мары Культура Фондым ӹштӹде уке? Ти фонд махань-шон акцивлäм эртäрен, открыткывлäм, брошэрывлäм, книгäвлäм, компакт-дисквлäм лыктын, выжален, ӹшкӹлäнжӹ капиатлым ӹштäш тӹнгäлжӹ. Ма Акпарс доно кӹлдäлтӹн, шамаклан “Акпарс” äрäкäм выжалымы, “Акпарс” банк гӹц ти Фондышкы автоматически иктä-махань процент толшашлык. Шамаклан тидӹм условно 1%-еш нäлäш лижӹ.

Кыце анзылны пäлдӹртӹшӹм, Хельсинкиштӹ кым кырык марын веле ылына гӹнят, Кырык Мары Клубышкы вес халыквлääт каштыт - мäмнäн культурына доно интересуялтшывлäжӹ ситäлык ылыт, седӹндонат ти гäнä, Шартял лӹмеш тӹштӹ изи йäрмингä постол ылын. Шукыжымок кырык марла сирӹмӹ книгäвлä, открыткывлä, компак-дисквлä дä махань-шон кид пäшäвлä выжалымы линӹт. Кырык Марыштат, Килемар раёныштат, Йошкар-Олаштат дä вес вäреäт, кышты кырык марынвлä вадывлäшкӹ погынат, техень товарым выжалат ылгецӹ, кыце туан культурынажы мадын нäлеш ыльы: вет эдемлäн кагыль дон лимонад гӹц пасна эче öрт “качкышат” келеш, а книгäвлäжӹ гӹнь, махань яжо ти шотышты лин кердӹт. Икäнä нäлӹн, книгä курымет лоцаштет шалгаш тӹнгäлеш. Кынам кымылет улы, кидӹшкет нäлӹн, лыдылдал кердäт, янгыленäт - öрдӹшкӹ пиштет. Махань кого шÿлӹш туан йӹлмӹнä доно сирӹмы книгäштӹ! Ти шотышты Юлия Купринан шаяжы äшӹшкем вазы. Пистерлä церкӹшкӹ каштмыкем, батэшка молитвäм рушла лыды манын тӹдӹ келесӹш. Дä ти молитвäжӹ, шÿмем изишäт ӹш тӹкäл. Но кынам церкӹштӹ кырык марла мырымы ӹрӹшкäлт кеш, тӹдӹ таманяр пачаш эффектäнрäк ыльы. Техень мырывлäм колышт, туан йӹлметӹмäт шукырак äклäш тӹнгäлäт дä ӹшке кÿ ылмет вӹкäт вес семӹньрäк, таманяр гäнä äкленрäк анжалат.

Техеньӹрäк вес эпизодымат канден кердäм. Тидӹжӹм Марий Элыш каштын толмыкыжы ик пäлӹмӹ финн журналистем шайышты. Тӹдӹ Кырык сирӹштӹ ылын дä ик солашкы хына семӹнь каштын. Ик пöртӹшкӹ пырымыкыжы, тӹштӹ „Ваштарсир Эмиль“ книгäм ужын дä хозавлäн ӹдӹрӹштӹ гӹц ти книгäм лыдынат манын ядын. Тӹдӹжӹ пиш кого кымыл доно лыдын лäктӹнäм дä техень интересный книгäвлäм туан йӹлмӹнä донжы акат лыкеп шаненäм манын тӹ луаткудиäш ӹдӹрäш вäшештен. Ваштарсир Эмиль гань книгäвлä, лачокшымат, туан йӹлмӹнä доно шукырак лäктӹт ылгецӹ! Лӹмӹнок изи тетявлäлäн, кыдывлä туан йӹлмӹнä доно лач пӹтäриш шаявлäм веле эче кӹлдäт. Анжалына гӹнь, сек изи тетявлäлäн туан йӹлмӹнä доно книгäвлä уке доно иктӹ ылыт. Яра эче имештӹ Ипполит Лобанов книгäжӹм лыктын кердӹ, но тӹдӹн лыдышвлäжäт, изиш когораквлäлäн ылыт. Мäлäннä тетя садышкы каштшывлäлäн иктä-маняр книгäм лыкмыла.

Кышты туан йӹлмӹн ӹрдӹжӹ? Тидӹжӹ, шанем мäмнäн шÿмӹштӹнä дä шамыштына. Туан йӹлмӹнäм яратенä, тӹдӹм шотеш пиштенä гӹнь, тӹнäм ӹшкӹмнäмäт шотеш пиштäш дä яраташ тыменьӹнä. Тӹнäм туан йӹлмӹнä гӹц карангшывлääт, тӹдӹ гӹц шеклäнӹшӹвлääт чӹдӹнрäк лит. Туан йӹлмӹнä доно шукырак книгäм лыкташ тӹнгäлӹнä гӹнь, тӹдӹм мä переген коденä дä тидӹжӹ халык семӹнь перегäлт кодымынам анжыкта. Туан йӹлмӹнä доно кÿшӹл культурымат ӹштäш лимӹлäн ӹнянӹшäшлык ылына. Ти шотышты кырык мары театрат кого рольым мадын кердеш. 

Цилä йӹлмӹнок толшаш жепшӹ сäмӹрӹквлä дон тетявлäштӹ. Тетявлä марла попат гӹньӹ, лыдыт дä марла мырат гӹнь, тӹнäм йӹлмӹнäн толшаш жепшӹлäн ӹнянен кердӹнä. Ти шотышты иктӹ ӹвӹртä- Суомиштӹ дä Эстоништӹ марынвлäн изи тетявлäштӹ туан йӹлмӹ донат попат, тидӹм нӹнӹлäн äвä-äтявлäштӹ изинекок тымдат. Шамаклан, Эстоништӹ нӹнӹн практикӹштӹ виäнрäк лижӹ манын, нӹнӹлäн рушäрня школым вäк пачаш планируят. Цикмäштäт, Йошкар-Олаштат дä Шупашкарыштат кырык марынвлä туан йӹлмӹнäм тетявлäлäнӹштӹ тымдат ылгецӹ, махань кого куат лиэш ыльы. Мане, туан йӹлмӹнäн ӹрдӹжӹ мäмнäн шÿмӹштӹнä дä шамыштына лишäшлык.

Дä эче иктӹ пäлдӹртӹде коды. Кырык Мары Клубын ти вадышты кырык марла книгäвлäн презентаци ылын. Тенге публикӹлäн Юлия Купринан сäрӹмӹ „Изи ӹдӹр Пилли-Рижӹ“, „Ыжга дон Рехень пандашыжы“, ти корнывлäм сирӹшӹн „Комета толешӹжӹ“ гишäн шая кен. Ти вадынок „Цикмä“ журналын у номержӹ доно эдемвлä пäлӹмӹ линӹт.

Валерий Аликов,