"Ала мура, ала мырла, ала рушла, ала марла"

03.03.08

Муро - сем тÿнян шуко лончыж коклаште калыклан эн чот лишыл, умылаш лийше, йöратыме да шерге. Акрет жап годсек марий муро шкенжын сылнылыкшым пойдарен. Калыкын койыш-шоктышыжо, куан-ойгыжо, илыш кучем ойыртемже, чон поянлыкше - чыла тыште шыҥдаралт кодын.

Чаманен каласыман, тынар шуко курым дене пойдаралтше чон поянлык - марий мурын ойыртемалтше сем савыртышыже - таче кечын моткоч писын шапалген толеш. "Интернациональный" лийын, моло калыкын семже коклаште лугалтын, "сынжым" йомдара да йомдара. Тидын нерген музыковед, этномузыколог, композитор-шамычат ойлат. А тыгай варналтмашыжлан вийым налаш самодеятельный автор-влак эн ончычак полшат. Шоу-бизнес озаланыме саманыште корно нунылан кумдан почылтын.

Тидын дене пырляк таче раш палдырныше эше ик ойыртемым палемден кодыде ок лий. Эстрадe мурызо-шамыч, татар, одо, руш, йот элласе муро-влаклан марий мутым возыктен, сцена, радио, телевидений гоч йоҥгалтарат. Тыгайже ондакат марий культурышто такше вашлиялтын. Мутлан, "Какшан сер ÿмбалне ломбо" муро погым налатат, ужат: "Икымше йöратымаш", "Сагынет гын" да моло шотыштат "татар мурым марлаҥдыме" манын серыме. Т.Денисован репертуарыштыжат "Шарнымаш ломбо" - татар семан. Но мурым "марлаҥдымаш" чылт тынар виянжак огыл ыле. Кызыт чотак шарлен. Тиде сай але уда? Очыни, пеш сайжак огыл. Мыйын семын шонышо еҥ-шамычат шагалынжак огытыл улмаш.

Марий мурын сынжым арален кодымаште тевык, пример семын таче кечын Марий радион пашажым палемдымем шуэш. Чыла муро эфирлан озаже тушто - Марий Элын сулло артисткыже Р.М.Данилова. 

"Таче кечын марий муро аланыште сылне сем шагал огыл, - каласкала Раисия Михайловна. - Шуко сай муро кодын композитор-влакын: Владислав Куприяновын, Иван Молотовын, Эрик Сапаевын да молынат. Муро аланыштак талын пашам ыштышт Виталий Алексеев, Вениамин Захаров, Валерий Кульшетов, Сергей Маков да молат. Нуныланак кöра кодшо курымын 80-90-шо ийлаштыже марий эстрадына тÿвыт марий сыным, вийым налын кертын. Чаманаш логалеш, таче кечын нине композитор-влак öрдыжеш кодыт.

Тидлан амалжат уло. Окса укелыклан кöра тыге ышталтеш. Вес шотшо дене, молан композитор мурыжым яра пуышаш? Вет тиде - тудын киндыже. 

Тыгай амалак марий сем тÿвыралан кугу чаракым ышта. Репертуарым кузе чоҥаш от пале. Южгунам кондат палыдыме автор-шамыч иктаж-могай уда мурым да маныт: "Яра пуэм. Нал. Муро". Öрат веле. Артистат кажне мурым налын огеш керт. Чон гоч от лук гын, нигузе тудо калык деке миен огеш шу. 

Да, лийын жап… Кугу Отечественный сар деч вара тыгай тенденций палдырнен: чапланыше руш мурым марий шомак дене муреныт. Нуно Марий радион фондыштыжат аралалтыт. Мутлан, Леонид Красновын репертуарыштыже "Солнце скрылось за горою" ("Кече шыле курык шеҥгак") муро лийын, Вера Смирнован йÿкшö дене Дунаевскийын "Каким ты был, таким остался" мурыжо ("Могай лийынат, тугаяк кодынат") йоҥгалтын. Сар деч вара неле-йöсым сеҥен лекташ полшышо, ойгым лыпландарыше муро-шамыч кÿлыныт. А кызытше мо тарата тыге ышташ?" 

Рÿдö телевиденийын НТВ телеканалыштыже кодшо ий мучаште "Главный герой" передачым ончыктеныт ыле. НТВ-н корреспондентше Марий кундемыш толын коштын. Рÿдö телевидений дене марий эстрада мурызо Слава Сладковым ончыктышт. Тудыжо Юрий Шатуновын репертуарже гыч "Зимний вечер" да моло мурыжым марла мура. Корреспондент, Москваш пöртылмекыже, Шатунов денат вашлийын. Репертуарысе мурыжым марла колмеке, мурызо тыгерак каласыш: "Как х… живем, так х… и поем". Шатуновым умылашат лиеш: тыйын репертуар гычет йöратыме муретым весе мура гын, кунам сай манат.

НТВ-н передачыштыжак марий мурызо Светлана Львовам ужна. Тудыжо "Титаник" кино гыч мурым марла мура. Чыным ойлаш гын, англичан йылме дене ты мурым Селин Дионын моткоч сылнын йоҥгалтарымыж деч вара марлаже колыштмо шуэш мо, ала? Марий Элын сулло артисткыже Раисия Данилова мане: "Артист икымше мурызо деч чаплын да сайын йоҥгалтарен кертеш гын, тунам, можыч, эше умылаш лиеш. Но тыгайже шагал годым лиеда".

Композитор, Марий Эл Кугыжаныш премийын лауреатше С.Н.Маков деч тачысе эстраде нерген шонымашыжым луктын каласаш йодым. Тудын öпкежат уло. Мане: "Палем, шуко тÿткышым ойырат мурылан "Марий Эл радио", кызыт гына шочшо "Марий Эл телевиденият". Но мо мылам ок келше: руш мурым налыт, марлаҥдат. Мо дене сай огыл? Ме, марий-шамыч, марий семым тыге айда-лийже аклаш тÿҥалына гын, марий сем культурынажат йомеш. Таче кечын сем тÿняште "музыкальный экологий" манме термин уло. Ме вет пÿртÿсым аралаш тыршена: памаш-влакым эрыктена, эҥерым арун кучаш кÿлеш манына. Муро шотыштат тыгак лийшаш. Мурымат аралаш кÿлеш. Марий сем культурыш вес калыкын тÿвыраже моткочак виян шыҥа. Мыйын шонымаште, эше 90-шо ийлаште тюрк овырымаш пешак чот кугу ышталте. Эрвел марий-влакын муро поянлыкыштлан кöра тидыже пешак кумдан шарлен каен ыле. Кеч-мом ойлыза, эрвел марий-шамычын мурыштышт татар, башкир савыртыш садак уло. А ынде тиде овырымаш эше чот шарлен, кугем толеш. Поснак "Марий Эл радион" жапше шуко. Муро-шамычат шуко йоҥгалтыт. Мом эфирыш колтат, тудак калыкын пылышеш кодеш. Поснак самырык тукым чыла тидым ушыш налеш. Шона, радио колта гын, тугеже сай муро.

Сай пример нерген шукырак ойлаш кÿлеш. Мыйын шонымаште, марий сем культурышто эше шагал тÿкымö, тÿвыт марий сем лончо уло. Тиде - Шернур вел калыкын сем ойыртемже. Тудо моткоч ойыртемалтше савыртышан. Чыла тидым кучылташ кÿлеш. Ты шотышто самодеятельный автор Валерий Семеновын мурыжо-влакым колыштынам ыле. Чаманаш логалеш, тиде автор шкеже ош тÿня дене чеверласен. Но мурыжо чылт марий шÿлышан. Тиде корным кумдаҥден колташ кÿлеш да лиеш".

Композиторын эше ик ой-шамакше ушешем кодо. "Марий Эл телевиденийыште", Юмылан тау, йöн ышталтын уверым лудмо дене пырля мурымат калыкыште чапландараш. Рубрикыжат "яндар муро" маналтеш. Но кö тиде яндарлыкшым тушто эскера, онча? А яндар манме гын, тугеже яндарымак ыштыман.

Профессионал композитор-шамыч муро жанр деч йÿкшеныт, манаш лиеш. Кÿлдымыштым шижыт.

"Тÿвыра, печать да калык-влак пашашт шотышто министерствынат позицийжым умылаш йöсö, - шонымашыжым почеш С.Н.Маков. - "Муро кÿкшö сымыктыш огыл, кугу жанр семынат тудым от акле, садлан кузе лиеш - туге лиеш, тек шке вияҥеш" манын ойлымым колынам. Тиде кумылым волта.

Ме, профессионал композитор-шамыч, муро жанрыште эше пеш шуко полшен кертына. Ондак телевидений, радио гыч заказым ыштат ыле. Кеч ик ийлан ик мурым фондыш налаш возаш заказым ыштыза. Профессионал композитор-шамыч марий муро жанрыштат пашам ышташ тÿҥалыт ыле. Але вара тынар нужна улыда? Тидлан ом ÿшане". 

Шукерте огыл И.Палантай лÿмеш тÿвыра да сымыктыш колледжын фонотекыштыже композитор Андрей Эшпай нерген "Река времен" фильмым ончышым. Тиде композитор Москошто ила. Ятыр сем произведенийыштыже, манаш лиеш, - марий пентатоника. Лач тидыжак сем поянлыкнам тÿня кумдыкышто чапландара. А ме тыште марий семнам локтыл киена. Очыни, шÿмыштак, ушыштак семнам перегыме шÿлыш уке. Самырык мурызо-шамычын шонымашышт муро жанрым вияҥдаш огыл, а шкем ончыкташ.

Калыкмузыкшанчызе, сымыктыш-шанче доктор О.М.Герасимов - тÿнямбалне палыме шымлызе. Тудын марий сем нерген шымлымаш пашаже-влак Москошто, Санкт-Петербургышто веле огыл, йот эллаштат: США-ште, Английыште, Германийыште да тÿнян моло ужашыштыжат - кÿкшö акым налыныт.

Тудынат чоныштыжо тургыжланымаш шижалтеш.

- Тиде тема йыр ондакат шуко ÿчашаш логалын, - мане Олег Михайлович. - Мылам ойлат, пуйто руш мурым марлаҥдымаш сай гына. Пуйто тиде калыклан келша. "Ме калыкын йодмыжым шуктена" маныт. Пуйто марла мурен, самырык-шамыч марий йылмыштым вияҥдат. Но мый гын тыште чынжым ом уж. Йот элласе да руш композитор-влакын мурыштым шочмо йылме дене йоҥгалтараш тыршыме койыш мемнан деке вес республикыла гыч куснен пурен. Татар, мордва, удмурт-шамычат тыгай тöрсырымак чытат. Мыйын шонымаште, тиде моткоч йоҥылыш корно. Пуйто тыге калыкым культурылан шÿмаҥдаш лиеш. Чыла тидыже тÿвыра нужнаҥмаш гычак лектеш. 

Икмыняр ий ончыч Финн-угор самырык-влакын тÿнямбал ассоциацийыштын погынымашыже Йошкар-Олаште эртен ыле. Ик марий еҥ тушто тыге ойла: "Ынде ме финн-угор самырыктукымын гимнжым мураш тÿҥалына". Мурыжо могай, шонеда? "Йÿржö йÿреш, йÿржö йÿреш ÿмбакем. Ончал мыйым, ончал мыйым, ончал мыйым, йолташем" корнылам чылан колында. Мыйже сайын палем: тиде йöршынат марий муро огыл. Тиде - осетин калыкын. Шке жапыштыже Марий Эл гыч студент-шамыч Осетий мландыш чоҥотряд дене коштыныт. Туштак ты мурым колыныт да марлаҥденыт. Тыгак калыкыш шарлен. Но кузе тудым финн-угор самырыктукымын гимнжылан шотлаш лиеш - умылен ом керт. Лач музык тÿвырам начар палымаш тышке шукта. Мемнан пÿтынь тÿняште чапланыше марий пентатоникына уло. Тудымак кучылтман, арален кодыман.

Кодшо курымын 90-шо ийлаштыже мылам "У вий" Марий самырык ушемын еҥже семын Коми, Удмуртий, Мордовий республикылаш ик гана веле огыл миен кошташ пиал логалын. Фестиваль-шамыч эртаралтыныт. Лач тунамже, мутлан, колынам: "коми композиторын мурыжым мура" манмеке, пÿтынек руш савыртышан муро шергылтын. Удмурт, мордва-шамычат сем интонацийыштым йомдарен пытареныт. Шарнем, Удмуртийыш МАФУН-ын фестивальышкыже Станислав Шакиров, Татьяна Денисова, Марина Родина да молат миеныт. Шкенан семсавыртышан муро-шамыч йоҥгалтыныт. "Могай сай, марий композитор, мурызо-шамыч шкенан сем ойыртемнам арален коден кертыныт" манын, кугешнен колыштын шинченна ыле. Но кÿчык жапыште чыла тыге варналт пыта манын, кö шонен.

Композитор-шамыч Вениамин Захаров, Сергей Маков, Юрий Евдокимов да молат чылт марий сынан эстрадым вияҥден толыныт гын, нунын дечак таче кечын примерым налман, очыни.

Эше тидымат палемден кодынем: Марий Эл виктер шкенан республикын радиожым, телевиденийжым почаш полшымо дене кугу надырым пыштыш, пайдам ыштыш. Ик шотшо дене "Марий Эл радион" пашаеҥже, "Марий Эл телевиденийын" журналистше-шамыч, тачысе илыш дене тöр каен, тÿвырам вияҥдымаште кугу пашам шуктат. Но ик йодмаш гына лиеш: эстрадынам чынжымак марий тÿсаным арален кодаш манын, чонда дене эшеат утларак йÿлен тыршыза. Вет муро поянлыкнам таче кечын арален кодаш да вияҥдаш мыланна иктат огеш мешае, иктат чаракым огеш ыште. Чылажат - шкенан кидыште. Тидым умылаш веле кÿлеш. Самырык эстраде мурызо-шамычым концертлаште ужына, йÿкыштат сымыстарыше. Алена Яковлева, Василий Якимов, "МариStar" группын рвезыже-шамыч да шуко моло нергенат тидым каласыман. Но марий мурын ямжым, семыште марий пентатоникын законжылан эҥертымым утларак шижме шуэш. 

Артикльын вуймутшылан мый марий поэт В.Крыловын мут корнылажым нальым. "Ала мура, ала мырла, ала рушла, ала марла" манын, тудо мыскара йöре пырыс нерген возен ыле. Меже вет пырыс онал, айдеме улына. Айдеме деч ушан нимат уке. Тугеже марий мурынам марла мураш ушнат ситышаш.

Пытартыш жапыште самырык мурызына-влак (нуным тыге манаш лиеш гын) шке семынышт йöным кычалыт, руш мурымат марий мут дене мурат. Эн ончыч Светлана Дмитриева "Ветер с моря дул" мурым "Йÿдйымал мардеж" лÿм дене йоҥгалтарен ыле. Тыгайже ынде шукырак да шукырак. Олег Славин "Шыма студенточка" мурыжым "хитыш" савырыш. Мыйын шонымаште, тидын таче кечын кÿлешлыкше уке. Вет марий калык грамотдымо огыл, руш йылме дене колмекат, чыла умыла. Тугеже молан кÿлеш тудым марлаш савыраш?

Пеле рушла, пеле марла муро дене нигöм от öрыктаре. Мылам Касвел Европышко ик гана веле огыл ÿжмаш почеш миен кошташ пиал логалын: Бельгийышкат, Германийышкат. Нуно мемнан шкенан культурынан ойыртемжым ужнешт. Нунылан мемнан марий ойыртем келша. А касвелысе семым тугакшат колыштын ситареныт. Тыгак Российысе кугу олалашкат мийыза - нунат вучат марий ойыртемнам.

Юрий Григорьев

Важ: "Марий Эл" газет