Марий улат… Марла моштет мо?

21.04.07

Теҥгече Йошкар-Ола автовокзалыш пурымек, куанаш амал лекте: автобус маршрутым ынде рушла гына огыл, марлат увертарат. Кунам тыге тÿналыныт, раш каласен ом керт, шукертак тушко пурен омыл ыле. Шарнем, ик жап тыге увертараш тöчышт, но вара ала-молан чарненыт ыле. Тыгак лийшаш: национальный республикылаште руш йылме дене пырля тÿп калыкын йылмыжат тöр ошкылшаш. Тунам вара кундемыштына илыше моло калык, марий-влакын кутырымыштым колын, «Авай, а нуно могай йылме дене мутланат?» манын рушла огеш йод.
 

Шагалемына?

Шочмо йылмын аралалт кодмыжо чыла мемнан деч шога. Икшывына-влакым марла огына туныкто, школлаште марий йылме предмет уке, учебник ок сите, шочмо йылме дене лекше газет-шамычым огына луд... Шонаш таратыше йодыш ятыр. Айста цифр-влакым ончалына. 1989 ийысе еҥшотлымаш почеш, РСФСР-ыште 643 тÿжемат 698 марий еҥ илен, а 2002 ий еҥшотлымаш годым 604 тÿжемат 298 еҥым палемдыме. 39 000 енлан шагалемынна.

Мутат уке, марий калык чот иземмын амалже тÿрлö: колымаш шукемеш, марий улыт гынат, ятырын еҥшотлымаш годым шкеныштым руш семын ончыктеныт (вет тунам, 2002 ийыште, паспортым тергыде, шомаклан гына ÿшанен возымо). Но эн кугу амалже, мыйын шонымаште, йоча-шамычым марла ойлаш туныктыдымаш. Тиде утларакшым олалаште палдырна. Кажне ийын шуко марий еҥ олашке илаш кусна, ешым пога. А тушто йоча сад гычак рушла кутыраш туныктат. Марий кундемыште тидын шотышто куштылгырак. Марла радио ойла, телевизор дене ончаш лиеш, театр шочмо йылме дене спектакль-влакым шында, чÿчкыдын концерт-шамыч лийыт. Чыла гаяк школышто марла туныктат. 

А моло вере могайрак сÿрет? Вет шочмо калыкна Российын веле огыл, Мландышарын моло лукыштыжат ила. Теве Пошкырт кундемыште 2002 ийысе еҥшотлымаш почеш 105 тÿжемат 829 еҥ шотлалтеш (1989 ийысе еҥшотлымаш годым чот 105 тÿжемат 768 лийын). Шагалемме олмеш тушто марий калык, мöҥгешла, изишак шукемын. Тидлан öрашат нимолан, вет тыште кажне марий школышто шочмо йылмым предмет семын тунемыт, тыгак марий ансамбль, мурызо-влак улыт, Калтаса ден Мишкан районлаште райгазет-влак марла печатлалтыт, шкеныштын республикысе кÿкшытан «Чолман» газетышт уло, Пÿрö соцпедакадемийыште марий филологым ямдылат. 

Тольык нуным икте тургыжландара: моткоч чот марий радиом колыштнешт да телевизор дене передачым ончынешт. Шарнем, йочам годым икана «Россий» канал дене ала «Марий памаш» ала «Чодыра сем» ансамбль нерген передачым ончыктышт. Тунам Мишкан районын ик ялыштыже программыште тиде уверым арня ончыч лудмек, ты жапым чытенак вучен коштна, а вара пел шагаташ передачым, очыни, ялыште кажне ен ончен. Вет телевизор дене марла передачым ужмаш Марий Эл деч тораште илыше марийлан йомак гай чучеш. А кунам тудо чыныш савырна, вучаш гына кодеш. Ик жап Пошкырт телевидений пелен тылзеш ик гана ала-мыняр минуташ марий передача лектеш ыле, но, вÿдышын декрет отпускыш кайымекыже, тудо йомо. Передачым лукташ чапле, шке пашажым сайын палыше, чаткан шочмо йылме дене кутыралтыше специалист-влак кÿлыт.
 

Кочо сÿрет

А ынде йöршеш кочо сÿретым ончалына. Теве Киров область Марий Эл воктене верланен. Тушто Шанчара, Яраҥ, Вÿрзым (Уржум), Пижанка, Малмыж районлаште 39 тÿжем наре марий ила. Шоналташ гын, тысе марий калыклан шочмо йылмыжым тунемаш марий-влак шаланен илыме моло кундемла деч куштылгырак лийшаш, вет чыла - воктенак. Литератур кÿлеш але Марий Элыш экскурсийыш, тÿрлö конференцийыш толман - корно ик-кум шагатым веле налеш. 

А калык тыште, мöҥгешла, рушаҥын толеш. Эсогыл чылт марий ялыштыжат шочмо йылмым огыт тунем. Кызыт тушто утларакшым илалшырак-влак веле марла кутырат. Икшыве-влак умылат, но огыт ойло. Тушеч толшо марий-влак чон почын кутырымо годым йылмынам пеш тунемнена, но йöн уке, маныт: книга, туныктышо да молат. 

Журналист да мер пашаеҥ Владимир Козловын ойлымыж гыч пален нална: Пижанка районышто ик марий ял поселенийым посна арален коден кертме (тудым руш ялсоветыш ушынешт улмаш). Но тыгодым Вÿрзым районысо Тÿм-Тÿм тÿҥ школым петыреныт да тыште тÿҥалтыш класслам веле коденыт. Йоча-влак ынде руш школыш коштыт, а тушто шочмо йылмым огыт туныкто. 

Пижанка районысо Марий Ошай кыдалаш школыштат шочмо йылмым туныктат ыле, тиде сомылат шогалын. Малмыж районышто куд марий ял верланен, туге гынат лач Кугу Кетекыште гына 2-9 класслаште предмет семынак туныктат. Но йоча-шамыч тушто чылтак рушаҥыныт. Туныктышылан марий йылме урокышто рушла умылтараш верештеш. 

Литератур укелыкат нелылыкым ешара. Ты йодышым кузе решатлыман? Очыни, Марий Эл ден Киров кундемысе кучем-влак пырля кутырен келшен, йодышым нöлталыт, илышыш шыҥдарат гын веле иктаж лектышыш шуаш лиеш. Тидлан тусо марий-влакланат тарваныман.

Чоным тургыжландарыше сÿрет - пошкудо Угарман кундемыште. Тыште марий-влак Тоншай, Шараҥга да Тонкино районлаште илат (2002 ийысе еҥшотлымаш почеш 7757 еҥ шотлалтын). Ты велне марла мутланышым муаш моткоч неле. Самырык-влак шочмо йылме дене кутырымым эсогыл огыт умыло. Школлаште марий йылмым огыт туныкто. Но шке калыкышт, йылмышт верч тургыжланыше-влак тыштат улыт, тидлан кöра Тоншай районысо Кировский поселкышто ÿмаште апрель гыч марий йылме кружок пашам ышташ тÿҥалын. Тыге тысе тÿҥалтыш школысо 15 йочалан шочмо йылмым верысе школын туныктышыжо Е.В.Аплатова вÿда. Икшыве-влаклан тиде келша. Тыште шочын-кушшо марий ава-ачан эргышт, но шочмо йылмыжым палыдыме Юрий Юсупов кызыт шке кÿшешыже шочмо калыкше нерген каласкалыше «Марийский мир» газетым лукташ тÿналын.

2002 ийысе еҥшотлымаш почеш, Пермь крайыште 5395 марий шотлалтеш. Утларакшым нуно Кöҥгыр велсе вич да Суксо районысо шым ялыште илат. Суксо районышто шочмо йылме дене марий-влак изижат-кугужат лач кум марий ялыште веле: Эҥермучаште, Эҥертÿҥнö, Сулиште - мутланат. А вес яллаштыже тÿрлö калык дене варналтмылан кöра икшыве-влак изинекак рушла кутыраш тÿҥалыт.

Лач Эҥермучаш школышто веле марий йылмым предмет семынак туныктат. Ты предметым палыме композитор Юрий Евдокимов-Тойварсын пелашыже вÿда. Но пу школ тоштемын. Шукерте огыл шомак шоктыш: тудым оптимизаций программе почеш петырен кертыт, тунам йоча-шамычым пошкудо руш Породин ялыш шупшыкташ тÿҥалыт. А тушто марий йылмым тунемме йомеш ыле. Но март мучаште поро увер шарлыш: Пермь кундемыште марий школ огеш петыралт! Суксо район администрацийын палемдымыж почеш, Эҥермучаш школын пу оралтыж олмеш у национальный школым чоҥаш палемдыме. 

Иктешлен каласаш гын, Марий Эл деч посна марий йылме ден литературым кÿлынак Пошкырт Республикын чыла гаяк марий районыштыжо, Татарстанысе Кукмор, Агрыз, Менделеевск, Мензелинск, Мамадыш районласе, Свердловск велысе Ачит, Арти да Красноуфимск районласе, Одо кундем Алнаш, Грах, Карагöл районласе школлаште туныктат. 

Марий-влак тÿшкан илыме кундемлаште шочмо тÿвырам, йÿлам аклат. Шуко вере шкеныштын ансамбльышт уло. Палемден кодаш лиеш Татарстанысе Набережный Челна гыч «Марий семым», ты вел Мензелинск районысо Калтак гыч «Марий кас» коллективым, Одо кундемысе Алнаш район Варале гыч «У вий», Карагöл район гыч «Ныргындыш сем» ансамбль-влакым, Пошкырт кундем Мишкан районысо «Эрвел» коллективым да молымат.

Марий-влак тыгак Российын чыла гаяк лукыштыжо да ончычсо вес союзный республикылаште (1989 ийысе еҥшотлымаш почеш 27,4 тÿжем ен) илат. Южо вере марий землячествым, автономийым ыштеныт. Тушто пырля вашлийыт, ойгым-нелым пайлат, пайрем-шамычым эртарат. Но йылмым огыт тунем. Тыге шочшо тукым рушан толеш. Тидак мемнам эн чот тургыжландарышаш, очыни, вет йылме уло - калык ила. А йылме пыта гын?.. Шоналташат шучко.
 

Йочанам марла лÿмдена

Шижында, очыни, татар-шамыч икшывыштлан татар лÿмым пуаш тыршат. Оласе йоча-влак рушла кутырат гынат, нунын могай калык гыч улмыштым тидын гоч раш палаш лиеш: Айдар, Гульнара, Айгуль... Мыняр шуко мотор марий лÿм уло, ала-молан дыр ме йочаланна нуным огына пу. Но пытартыш жапыште сай вашталтыш шижалтеш: шукын икшывыштым марла лÿмдаш тÿҥалыныт. Утларакшым интеллигент еш-влак. Йошкар-Олаштына Йÿкеч, Эрай, Айвика, Эвика, Эрвина, Эвина, Мендияр, Эрай улыт.Теве шкенан кок пашаеннат шукерте огыл эргыштым марла лÿмденыт. 

Ынде мемнан «Кугарнян» ешыштыжат Талвий ден Элай кушкыт. Но моло кундемыште марий-влак тыге ышташ огыт вашке. Теве Угарман вел Тоншай районышто «Марийский мир» газетым лукшо Юрий Юсупов йочам марла лÿмдышылан шергакан пöлек-влакым пуаш сöрен: электропужарым, утюгым, микротолкынан коҥгам. Но але марте туштыла иктат тыге ыштен огыл.

Ӱшанена: марий калыкын ÿмыржö кужу да волгыдо лиеш.

Ирина Ябердина

Важ: "Кугарня" жаплышташ

Фотосÿретым "Эрвел марий-влак" сайт гыч налме