"Авай, молан мыйым марла туныктен отыл?"

24.04.07

Шочшыда тыгай йодышым пуа гын, мом вашештеда ыле?

Очыни, кажне самырык ешыште икшывылан могай лӱмым пуышаш нерген ончылгоч кутырен келшат. Мемнанат тыгак лие. Ик кечын кидышкем Эрвел Семонын (Семен Сергеевич Новиков) "Марий лӱм-влак мутержым" нальым да мучаш марте лудын лектым. Пӧръеҥ лӱм-влак кокла гыч эн чотшо Эрай лӱм келшыш. Кастене пелашемлан радамын лудын пуышым. Тудо колыштын лекмекыже мане: "Мыйын шонымаште, Эрай эн келшыше, моторын йоҥга, марла". Тыге вашештымыжлан ялтак ӧрын кайышым. Кузе тыге? Мыланем могай лӱм келша, тудлан але ойлен омыл. Тугеже Юмыжак тыге шижтарен: шочшаш эргына Эрай лӱман лиеш. 

Шочын вочмо икымше татше гычак тудлан шинчавӱд йӧре пелештенам: "Эргым, тый ынде шочынат. Тый Эрай улат. Шочынават пеленет лийже". Лишыл еҥна, родо-тукымна-влак тиде лӱмлан моткоч писын тунемын шуыч. Пуйто вес лӱм тиде ньогалан йӧршынак огеш келше. Эрай гын, Эраяк. Чукай дене яндар южыш лекме еда, палыме-влакым ужмеке, чоныштем кокытеланымаш шижмаш шочаш тӱҥале. Молан тыгай лӱмым пуэнда? Кушеч муын луктында? Кугу лиеш гын, вожылын кошташ, тендан ӱмбаке ӧпкем кучаш тӱҥалеш. Ойлымыштышт шижам, мом каласынешт: койышланен, ынде марий лӱмым пуэныт. А ик шыже кечын уремыште пагалыме марийын мутшо шуко жап шонен кошташ таратыш: "Тенийсе саманыште икшывылан марий лӱмым пуымаш, национальный шӱлыш дене ончен куштымаш дене торашкак от кай. Ончал, йырваш мо ышталтеш". 

А вакшышыште кийыше ньога тугак Эрай манмылан шыргыжеш. Шке лӱмжымат палаш тӱҥалын. Марий лӱмым пуымылан да тудын дене марла мутланымылан йӧршынат ом вожыл да ом ӧкынӧ. Тургыжландара весе. Кодшо курымысо 90-шо ийлаште Йошкар-Оласе марий интеллигенций икшывыштлан марий лӱмым пуэденыт. Пытартыш лу ий жапыште тыгай "койыш", "мода" йомо, манаш лиеш. Умылем, тиде жапыште марийлан чот "шогаш" пернен. Марий "шӱлышетым" мондыктараш тыршымаш шижалтын. Тыгай годым "политик-влакын" шонымашышт почеш кай веле. 

Лывырге, пушкыдо койыш-шоктышан, ыҥгайлык дене пеҥгыде отыл гын, чынак, шке шонымаш деч ӧрдыжкӧ кораҥаш лиеш. А чонышто, ушышто марий улмет тӱргоч гын? Кычкырлыде, оҥым кырыде, молан айдеме тидым ыштен огеш керт? 

Молан мемнан ыҥгайлыкна тыгай? Марий ешыште икшывылан йот элысе тӱрлӧ лӱмым пуымылан ӧрын огыт пелештыс. Мӧҥгешла, "модный" шонат. Тидым удалан ом шотло. Йӧршынат нигӧм ынем титакле. Лачак умылаш тыршынем: але вара мемнан вуйдорыкышкына тынар чот "йот" шонымаш пеҥгыдын пурен шинчын? Татар-влак тачат шке икшывыштлан мусульман лӱмым пуат. Тыгодым нунын нерген иктат "койышлана" манын огеш мыскыле. Тыгак кӱлеш, тыгак лийшаш шонат. 

Кодшо ийын декабрь тылзыште Угарман кундемысе Тоншай районысо марий Юрий Юсупов шке гыч "Марийский мир" газетын икымше номержым луктын. Тушто ик оҥай увер шинчалан перныш. Тоншай районысо марий ешыште икшывыштлан марий лӱмым пуышылан пӧлек лиеш. А пӧлекше-влак теве могай улыт: электропро, пужар, дискан пила, утюг, DVD, микроволнан коҥга, шорык. Пашаже пӧлекыште огыл, а тусо марий-влакын чоныштышт марий койышым ылыжташ тыршымаште. 

Чын, йочалан марий лӱмым пуымо дене гына тудым марийым от ыште. Тудын дене изинекак шочмо йылме дене мутланыман. Тидын нерген эсогыл самырык ача-авалан йочам ончен куштымо шотышто тӱрлӧ книга ден энциклопедийлаштат возымо.

Ялысе ешыште марла мутланат гын, тиде - норма. А оласе марий ешыште тидым таче кечылан "нонсенс" семын ужыт.

Рушла удан мутланаш тӱҥалеш, шонат. Тидын шотышто ойгырышаш уке. Да, марла мутланыше йочалан рушла тунемаш вигак куштылго огеш лий. Но таче обществыштына теве мо палдырна: уремыш лекмеке, икшыве марла мутланымым огеш кол. "Руш" среда тудым писын гына авалта. Тыгодым икмыняр жап гыч марла палымыжымат монден кертеш. Вет шочмо йылмыжым лачак мӧҥгыштыжӧ да школышто марий йылме урокышто гына колеш. Ешыште икшыве дене марла мутланыше-влакым шукыштым палем. Но тиде тӱрыс налмаште моткочак шагал. Шукерте огыл Марий телевидений дене кумдан палыме сӱретче Иван Ямбердовын Таня ӱдыржӧ нерген сюжетым ончыктышт. Чон вургыжын, куанен ончышым: кузе тудо, олаште шочын-кушшо ӱдыр, марла йытыран мутлана?! 

Тыгай примерат шагал огыл: олаште марий йылмым туныктышо икшывыж дене рушла гына ойла. Конешне, кажне айдемын шке койышыжо. Мыйын гын тыгай шонымаш: марий улам, ушемже марла шона, вӱремжат марийын гын, кузе йочам изинекак вес йылмылан шӱмаҥден кертам?! Икшывемлан шочмо йылмым туныктымо пашам пӱтынек школлан ӱшанен пуышаш омыл. Туштыжат, илен-толын, шочмо йылмым туныкташ тӱҥалыт мо? Теве тунемме программа гыч национально-региональный компонент манмым кораҥдымеке, мом вучыман?

Эрайлан кок ий изиш уке. Марла "авай" манмыжлан "маршруткышто" пырля шинчыше-влак порын шыргыжалын ончат. А троллейбусышто тудын дене марла мутланымынам колшо чаткатан чийыше марий ӱдырамаш йодо: "Икшывыда дене марла мутланеда. Тиде пешак сай. Те ялыште але олаште иледа?" Олаште манмым колят, шыргыжалын ешарыш: "Чылан тыге ыштышт ыле".

Тореш ойлышо-влаклан йӧршеш нелеш ом нал. Мый нуным изиш гына чаманем. А вуйыштем вес шонымаш пӧрдеш. Таче икшывынам марла огына туныкто гын, кушкын шумекыже, "авай, молан мыйым марла туныктен отыл?" манеш гын, мый мом вашештышаш улам? Вожылынам? Лӱдынам? Тунам шочмо йылмым палыме саманлан йӧнан огыл ыле? Марий йылмын кӱлешлыкше уке?.. 

Тыгайыш шуаш огыл манын, шагал огыл вийым пыштыман.

Светлана ПЕХМЕТОВА

Важ: "Марий Эл" жаплышташ

М.Скобелевын  фотожо