Марий йылмын яндарлыкше нерген

01.05.07

Орфографий шотышто

Южо эрвел диалект мут-влак мемнан сылнымут йылмышкына пеҥгыдынак шыҥен пуреныт, но йӱкын каласымаште ала-могай умылыдымашым шочыктат, тыгак пылышым керыт. Мутлан, ӓйвӓт - сай, ойлат айват, сӓвӹрым ыште - имей совесть, ойлат савырым ыште, мӹскӹнь - жалкий / мӹскӹнь чон - (койдарыме семын) падшая душа, мӹскӹнь айдеме - низкий человек, мӹскӹнь койыш - неблаговидный поступок, мӹскӹньын кояш - притворяться жалким, мӹскӹньын урмыжаш - жалобно выть, мӹскӹньын шорташ - беспомощно плакать, мӹскӹнь йӱк - писклявый голос, мӹскӹнь йӱкан айдеме - (койдарыме семын) человек с писклявым голосом, мӹскӹнь-влак - (койдарыме семын) жалкие существа да т.м./, ойлат мыскынь. Эрвел марий-влак такшым тидым тыге умылтарат: возена, кузе правила почеш йодыт, а ойленаже садак шке семынна. Тыгеракын, ойлашыже ойлат, а ойлымо йӱкыштым возен огыт мошто, ӓ-жым эше палат, а ӹ-м могай йӱк маныт. Умбакыжат тыге ынже лий манын, мый эрвел диалектыште, тугак, тушечын пурышо да сылнымут йылмыште шке верыштым налше мутлаште нине знак-влакым шындаш йодам. Конешне, шке сайтыштем гына, моло вере темлаш мыйын нимогай правамат уке.
 

Лексика шотышто

Мыйын шонымаште, мемнан ончылъеҥна-влак колымшо курымын кумлымшо ийлаштыже, сылнымут йылмым ыштымышт годым, пеш кугу йоҥылышым ыштеныт: нуно негызлан олык марий диалектым ойырен налаш темленыт да моло диалект-влак гыч ойыртемалтше мут-влакым кучылташ чареныт. Тиде амаллан верч марий сылнымут йылме пеш шуко синоним деч посна кодын. Кызыт илыш ончыко кайыме дене мемнан сылнымут йылмыште поснамут-влак (терминологий) чӱдӧлык койынак шижалтеш. Тидын шотышто кузе куштылгын моло диалектлаште улшо мут-влак полшымо дене ятыр поснамутым (терминым) шочыкташ лиеш ыле, каласашат йӧсӧ. Ме умбакыжат тиде корным тошкымашым шуена гын, мемнан сылнымут йылмышкына ятыр шке гыч (искусственно) ыштыме поснамут-влак верым налыт да ме шкежак шке йылмынам умылымым чарнена. 

Мутлан, "тӱвыра" мутым налына. Мо тиде тыгай да марий йылмыште мом ончыкта? Мый гын ом пале, але, чынжым каласаш гын, "туара" мут дене кылдем. Ойлат, рушла гыч кусарымаште "культура" мутым умылтара. Но вет тидлан пеш сылне, лывырге, чылалан умылымо мут уло - "койыш-шоктыш" (сай койыш-шоктышан айдеме - культурный человек, чапле койыш-шоктыш - высокая культура, чапле койыш-шоктышан айдеме - человек высокой культуры да т.м.). Такшым тиде муткыл кызытсе жапыште калыкын пайдаланымыштыже пеш аҥышыр умылымашым рашемдаш полша - манера поведения. Мыйын шонымаште, тиде йоҥылыш. Чынжым гын, тидлан ик мутым гына кучылтман: койыш - манера поведения (тыматле койышан - покладистый, пеҥгыде койышан - твёрдого характера, куштылго але лушкыдо койышан - бесхарактерный, койышдымо айдеме - развязный человек). Кузе те умылышда, марий йылмыште ик мутак, вес мут дене кылдышым ыштен, йӧршеш вес умылымашым шочыкта. Садлан, те кутырымыда (возымыда) годым тидым шотыш налза да шонымашдам рашын каласышашлан тыгай йӧным кучылташак тыршыза. Тыгеракын, койыш-шоктыш нерген. Койыш-шоктыш муткыл шке жапыштыже коеш да шокта мут-влак гыч посна еҥын але калыкын чумыр илыш сӱретыштым (рушлаже культурыштым) ончыктен, умылтараш ышталтын. Чынжымак, ужаш-колаш мом лиеш? Конешне, кузе илымашым, мом ыштымашым (ремесло), мом чийымашым, кузе ойлымашым, мом мурымашым да т. м. Теве тыге мый шонем, а те кузе шонеда? 

Мучашлан мый марий йылмым шымлыше-влак дек мутемым савырынем. Ида ӧпкеле тыгай ӱжмашемлан, мый шке шонымашем вашталтен ом керт, молан манаш гын, кузе кӱшнӧ каласышым, илыш ончыко кайыме дене жап пеш кугу вашталтыш-влакым ышташ йодеш. А ме чыланат, тендан дене пырля нине йодмаш-влакым шуктышаш улына, уке гын почеш кодына веле огыл, тыгак шке калыкнамат шӱдырнен да шӱртнен каяш шуэна. Тек нине мут-влак тыланда ик ойыш шуаш темлыме семын лийыт. Вет ме пырля гына у сылнымут йылмым чоҥымаш гоч шке калыкнан койыш-шоктышыжым эшеат кӱшкырак нӧлталын кертына. Юмо полшен шогыжо мыланна! 
 

Кутырымаште яндарлык нерген

Вигак каласем, тыште мый нигӧм вурсаш ом шоно, но каласем: ме пеш удан мутланена. Тыге вет ме шке шочмо йылмынам пучымышыш савырен кертына. Теве ончалза, телевизорым ончет ма, радиом колыштат, пеле рушла, пеле марла лодымаҥдыме деч посна тушто эше мом гына от кол. Мутлан, "ме шонена" ("мы думаем"), "кушташ" ("танцевать"), "тыландат" ("и вам") олмеш чӱчкыдын "мый шонена", "куршташ", "тыландаят" колаш логалеш. Марий йылмым сайын палыше-влаклан тыгай йоҥылыш мутсавыртыш-влак нимынярат огыт келше. Тыге ойлышо-влак коклаште кӱшыл образованиянат шагал огыл вашлиялтеш. Мыйын жапыште университетыште тыге огыт туныкто ыле, кызыт тӱҥалын огытыл гын веле. Тидым, конешне, мый мыскара семын каласышым, но чынжым гын, тыге лийын ок керт. Чылан палышаш улыт: грамматикым пеҥгыдын шукташлан шонен лукмо, садлан, тыҥге-туҥге савыркален, йылмым мыскылтышыш лукташ нимолан. "Марий телевиденийыште", "Марий радиошто" вӱдышӧ ден журналист-влак пеш чаткан кутырат, мут поянлыкыштат одарле улеш. А Августа Романован ойлымыжым гын эталон семын темлыме шуэш - кумалтыш мут семын тӱкныде, шырчен йогышо изеҥер гай тыматлын йоҥга, колыштат да чон кӧргыштет кугешнымашым шижат. И нимогай мутперкалымаш-влак уке улыт. Кузе марий артист-влак нерген каласаш ок лий. Чынжым каласаш гын, тиде амаллан кӧра мый театрыш шуэн коштам - пеш пылышыш логалеш, кумыл вола. Кузе гынат тиде чырым кораҥдаш тыршыман, очыни. Мый гын тиде сомылым шукташ Марий национальный Конгресслан шӱдем ыле - тудлан оргкомитет-влак пашашуктымаш дене гына серлагыман огыл, очыни. Кеч тиде пашанат кӱлешлыкше пеш кугу - родо-шочшо калык-влак коклаште кылым кученак шогыман, паша опыт дене ма, койыш-шоктыш пасушто вашталтмаш-влак дене пӧлалт (делиться) шогаш. Но вет чылан палат, нине пашам шукташлан эн ондак лийже мо дене пӧлалташ. Молан Конгресслан? Умылтарем. Тиде паша культура министерствынат, образований министерствынат компетенцийыштышт улеш. А кузе ме палена, кок кугыжаныш учреждений нигунам ешартыш комитетым шочыктыде ик пашам шуктен ок керт - кажныже тӧра улеш. Садлан, нунын коклаште буфер семын ушышо орган лийшаш. Паша йӧршешат шуктыдымашлык огыл - изиш кидым гына кергалтыман да шке шочмо калыкым веле уло шӱм дене (мут дене гына огыл) йӧратыман. Икманаш, могай гынат тунемме заведений пелен "Кузе ме кутырена да кузе кутырышаш улынӓ тема дене семинар-влакым эртараш тӱҥалман. Эн ондак журналист, диктор, артист, тӧра, туныктышо-влак деч тӱҥалман. Молан манаш гын, нуным колыштын, калыкна нунын койышыштым кояш тӱҥалеш. Теве тыге. 

Да, эше, изирак ликбез семын. "Дене" почешмутым тӱҥ мут дечын ойырен ойлымаш чын огыл. Чын ойлаш йӧсӧ гын, нуным шкалан ушен возыман, очыни. Тыгак игече дене кылдалтше мут-влак нерген изиш ойлаш кӱлеш, шонем. "Игече лывырта" - шошын левыже телын йӱштыжым вашталташ тӱҥалме тат. Температура лу градус марте "шокшӧ лийын ок керт, лач "леве" веле улеш. "Юал мардеж" ("влажный ветер"), "южын юалгылыкше" ("влажность воздуха"). Мут толмаште, "вӱдыжгылык" ("сырость") марий йылмыште игечым ончыктышо мут-влак радамыш ок пуро - руш йылмыште "сырая погода" гын, мемнан "ночко игече" лиеш. Такшым, изиш шоналташ гын, "осадок" значенийым умылтарашлан можыч кучылташ лиеш ыле - мутлан, "чумыр вӱдыжгылык" (йӱр ма, лум ма). Да, эше, "юалге" мутым йоҥылыш значенийыште кучылтмаш мыйым йӧршын ӧрыктара. Айда йӧра, манам ыле, иктажгӧ уремыште ойла гын, но вет тачысе кечылан пеш кумдан палыме радион дикторышт-влак, шке ӱскыртлыкыштым ончыктен, "юалге" мутым "йӱштӧ" значенийыште кучылтеш - "Эрла южын температурыжо ноль градус гыч кум градус марте юалге лиеш". Ӧрат веле, тыгеже молан ышташ кӱлеш? Ала чон куаным налыт тыге ыштымышт деч, ала шкеныштым пеш ушанлан шотлат? Кеч мо гынат, мый, эше тӧрланат манын, лач нунылан гына изи умылтарымашым ешарем. "Август. Рӱмбалга. Эҥер велчын юал мардеж пуалмылан, очыни, могыр сӱсанаш тӱҥале" ("Август. Вечереет. Видимо, от дуновения влажного ветра со стороны реки зябко стало"). Чылан палат, август тылзыште йӱштӧ игече лийын ок керт, а молан вара могыр сӱсана? Мардеж юалге, садлан, тетла нимом ом каласе тидын шотышто. А теве мардежын эше могай лиймыжым палемдем. "Лай мардеж" ("освежающий ветер"), "вичкыж мардеж" ("пронизывающий ветер"), "озыркан мардеж" ("порывистый ветер"), "тӱтан мардеж" ("ураганный ветер"). 

Тыштак кеҥежым игечын могай состоянийже лийын кертме нерген. "Кече ырыкта" ("солнце греет"),"кече пелта" ("зной"), "кече шырата" ("печёт, духота"), "шӱлыкан игече" ("пасмурный день, -ая погода"). Тыштак палемдыме шуэш, кеч марий йылмыште "левешта" мут уке, мыйын шонымаште, у мут семын пеш лачеш толеш, шонен лукшо-влаклан чап! Да, эше "шырата" мут нерген тыште кумданрак каласыме шуэш. Молан манаш, мыйын шонымаште тудо шуко еҥын вуйыштыжо умылыдымашым шочыкта. Мыйын йоча жапыште, витлымше ийла мучаште, кудлымшо тӱҥалтыште пазарыште шыратыме нолго кишым ужалат ыле (изирак лапкаже кум ыраш, кугуракше вич ыраш ак дене). Ме, ньога-шамыч, кызытсе жевачка семын пурын кошташ пеш йӧратена ыле. Мый тыште кишын пайдале улмыжо нерген ойлаш ом тӱҥал, тидым кажне еҥ палышаш, лач нине лапкам кузе ыштыме нерген гына икмыняр шомакым шындынем. Тунам да тулеч ончыч чодра мучко кугу нолгылаште йожек лодем-влакым ужаш лиеш ыле - тыге калык кишым поген. Чодыраште коштмо годым ме кузе гына ты лодемлаште катырен шичше киш гыч пурмо кишым ышташ тӧчен огынал - тулвуйышто лемен атеш левыкташ (ты мут "плавить" значенийыште), шырпе дене пушеҥгешак шыраташ, но мемнан нимо шот лектын огыл. Садлан пазарыште гына налынна. Но мый мый ом лий ыле, очыни, кузе нине лапка-влакым ыштымым пален ом нал гын. Нимо йӧсыжат уке улмаш. Кугыеҥ-влакын ойлымышт почеш, локшыч налме катыралтше кишым тул дене шыратен вӱдышкӧ чӱчыктеныт. Тыге киш йӧршын жевачкыш савырна. Да, "шыратымаш" "левыктымаш" деч теве мо дене ойыртемалтеш. Левыктыме годым металл йӧршын шула (лум але ий семын) - "расплавить" значений, а шыратыме годым шлак (куча) кодеш - "плавить" значений. Тышечын, "пеш чот пелтымылан кӧра асфальт шырана", а игечым ончыктымаште - "кече шырата". 

Теле кечын. "Верын-верын ӱштеш, ӱшташ тӱҥалеш" ("местами позёмка"), "пургыж" ("вьюга, метель, метелицӓ), "поран" ("буран"), "тӱтан" ("буря"). Мучашлан ик туштым туштылем: "Ушан еҥ илышым кучен ила, окмак - тошкен!". Умыледа - молодец лийыда! 

Налмывер: ervelmarij.narod.ru