Марий буквам - Интернет гоч кажне марийлан

09.06.07

Пытартыш кок тылзыште шочмо марий йылме шрифт нерген Марий Элыштат, Россий кӱкшытыштат шуко ойлышт. "Марий Эл радион" сем редакторжо Андрей Чемышевын Майкрософт компанийын озаже Билл Гейстлан серышым возымыжо шуко еҥын чонжым тарватен. Але марте Марий Элысе лудшылан ме моштымына, кертмына семын книгам, газет-журналым савыкташ толашена гын, Интернет кӱкшытыштӧ марла возымына йылт тушто семын лудалтеш. Ӱ, ӧ, ҥ, ӓ, ӹ буквана-влак тӱрлӧ сайтлаште кузе гына огыт тамгалалт?! Тыге Интернет лышташлаште шочмо марий йылме дене возымынам чылт ребусла лудаш толашена.

Таче ты шотышто Андрей Чемышев мыланна мом уым каласа?

- Андрей, Те шке серышланда вашмутым налында мо?

- Налын омыл. "Майкрософт Рус" ООО-н генеральный директоржо Биргер Стен НТВ каналыште лекше увер-аҥарыште йодышемлан кунар-гынат вашмутым пуаш тӧчыш. Тудо Российыште руш деч посна вес калык-влак илымылан пеш ӧршын койо. Серышемлан вашмутым налам манын, нигунарат ӱшанен омыл. Туге гынат вес компаний-влак уло кумылын ты йодышым рашемдаш пижыныт. Иктыже - "Linux Ink" фирма. Тудо мемнам мутланаш Озаҥыш ӱжын ыле. Ты фирма Линукс система дене пашам ышташ темлен. Windows-лан ме оксам тӱлена гын, Linux система йылт яра шке суап пашажым ышта. Ты фирма пошкудо татар калык йылмым тичмашнек операционный кышкарышке вераҥден. Ты йылмысе лексика, орфографий, пунктуаций поянлыкым оранек спел-чек (возымо правиллан келшышын возымым тӧрлышӧ программылан) келыштаралтын. Татарстаныште ты пашам вич ий жапыште мучашленыт. Тений 1 сентябрьлан кажне татар школышто Линукс системын программыже яра вераҥдалтшаш. Тыге икшыве-влак шке шочмо йылмышт дене Интернетыште пайдаланен кертыт. А ме таче ала-могай шрифт верч толашена. 

Татар йолташна-влак мыланна ойлат: "Марий йылме - кугыжаныш йылме. Закон почеш, шочмо йылмына руш йылме семынак икгай праван". Тиде законлан эҥертен, нуно казна гыч оксам йодыныт. Тыге чылажат писын да чаткан ышталтын. Меат тыгай йӧн дене пайдаланен моштышаш улына.

- Тугеже таче компьютер дене пайдаланыше айдемылан мом ыштыман? 

-  Ме иктым умылышаш улына: ончыкыжым информацийым налме йӧн утларак техникылан эҥерта гын, книга, газет шагалемеш. Тунам шочмо йылмына дене пайдаланыме йӧнат иземеш. Садлан таче эн ончычак йоча-влаклан Интернетыште марла мутланаш, возаш, лудаш, шинчымашым пойдараш, кылым кучаш йӧным ыштыман. Таче мыланна шочмо йылме дене тӱнямбал информаций кышкарыш логалаш тыршыман. Тидым кызыт огына ыште гын, вара эртен кайыше йогыныш савырнаш утларак йӧсӧ лиеш. Мутлан, закон вашталт кайыш - автоматически Российыште изи чотан калык-влакын йылмышт ӧрдыжкӧ шӱкалалтеш. Садлан таче кажне марий мутым электрон носительышке пуртыман. Лексика базым пеш писын ыштыман. Тидым вет ме, марий-влак, гына ыштен кертына. Еҥ толын ок ыште. Тиде икымше ошкыл лийшаш. Умбакыже паша шке йогынжо дене вияҥаш тӱҥалеш. Шочмо йылмым компьютер системыш йылмым сайын палыше специалист-влак шуктышаш улыт. 

- Содыки Интернетыште марий буква дене возымым лудмо шуэш. Тачысе айдемылан могай шрифт дене пайдаланаш?

- 90-шо ийлаште, Интернет вияҥме годым, Российыште 1251 кодовый лаштыкым негызлан налыныт. Тиде кок лончан шрифт, иктыже - латиница, весыже - кириллица. Но кодовый лаштыкым ыштыме годым изирак чотан калык-влакын йылмышт нерген монденыт. А книгам лукташ, газетым савыкташ кӱлын. Тунам компьютер дене пайдаланыше кажне организаций шканже шке шрифтым ыштен. Ик стандарт лийын огыл. А электрон системын йодмыж почеш кажне букван ик верже гына лийшаш. Тыге ме тачат посна-посна тӱрлӧ семын буквам йӧнештараш тӧчен илена. Тыге ик буквамак Россий мучко 120 йӧн дене палемдена. Удмурт - ик семын, марий - вес семын, мордва - кумшо семын. 

Марий-влак йот элыште огыт лий ыле гын, мыланна у кодовый страницым чоҥыман ыле. Но таче марий айдеме тӱня мучко ила. Нуно шочмо йылме дене мутланынешт, возынешт, луднешт. Тыге йылмысе буква проблема мыланна вашкылым кучен илаш кугу чаракым ышта. Таче марий-влак коклаштат марий буквадыме сайтым огыт пагале. Садлан шрифт шотышто ик темлымаш гына уло. Марла кылым кучашлан Unicode негызеш ыштыме шрифт-влакым кучылтман. Тыге мемнам уло тӱня ужын, мемнан нерген лудын, мемнан дене кылым кучен кертеш. Тунам марий буква шотышто чыла умылыдымаш кораҥдалтеш. Кызыт марий да Российысе моло калыкын ешартыш букван юникод-шрифт-влак шагал. Мый икмынярым палем: Arial Unicode MS, Code2000, MS Gothic, VS Mincho да молат. Нине шрифт-влакым те тышеч тыглай гына налын кертыда. Тушто кузе вераҥдыме нерген умылтарыме. Мый чыла школ деке ӱжмаш дене лекнем: айста таче кече гыч юникод-шрифт-влакым кучылташ тӱҥалына. Тыге веле ме шочмо йылмым арален кодымаште шке порыснам шуктен кертына.

Зоя Глушкова мутланен.

Налмывер: "Марий Эл" жаплышташ