Марий тӱр кузе шочын
11.05.08
 Кугезе
кована-влак вынерым куаш да тӱрым тӱрлаш
моткочак мастар лийыныт. Ожно удыръеҥ тӱрым
тӱрлен огеш мошто гын, тудым марлан налшыжат
шагал лектын. Марийын йӧратыме вургемже
тунам ошо лийын, сандене тӱр дене сӧрастарымыже
поснак моторын койын.
Ондакше тӱр осал вий да чер деч арала
манын шоненыт. Утларакше кечым, тӱрлӧ кайык
ден янлыкым, кушкылым келыштареныт. Тыгай
сӱрет лоснак оҥ, шӱм ӱмбалне, кид йыр, урвалте
мучко лийын.
Тӱр сӱретыште посна тукымын, ешын тамгажымат
келыштарат улмаш. Мутлан, тукым палым шернур-торъял
марий-влак тупеш ыштат улмаш, тудыжым кызытат
тамга маныт.
Жап эртыме семын тӱр вургемым сӧрастарыме
йӧныш савырнен. Тӱрленытше вынерысе шӱртым
шотлен. Тӱс шотышто поснак йошкар чиям
кучылтыныт. Тидыже илышым, кечым, тулым
важмалдыкын ончыктен. Коклаште пыртак
шем, ужар да нарынче тӱсан меж але йытын
шӱртым келыштареныт.
Чиялташ кызытсе гай налме чиям огыл, пӱртӱсыштӧ
вашлиялтше тӱрлӧ вож, пеледыш, лышташ, пушеҥге
шӱмым, емыжым кучылтыныт. Чия ынже лек манын,
шинчал, ломыж вӱд (сылте) дене пеҥгыдемденыт.
Кызытсе гай тӱрлӧ тӱсан шӱртӧ дене XIX курым
мучаште веле тӱрлаш тӱҥалыныт. Лач тиде
жапыште фабриклаште анилин чиям лукташ
тӱҥалме.
Тӱрлызӧ-влак вургемеш йырысе пӱртӱсым,
кайыквусым, янлыкым да айдемымат ончыктеныт.Эн
жаплымылан шордо, имне, лудо да комбо шотлалтыныт.
Поче-поче ончыктымо кушкыл але лыкын-лукын
(геометрический) сӱретат лийыныт.
Тӱр сӱретым ончен, марий ӱдырамаш могай
кундем гыч улмымат палаш лиеш улмаш. А вуеш
упшалме шарпан по-снак курыкмарий коклаште
могай ял гыч улмымат паленыт. Тӱрыштӧ Юл
эҥерым, владимирский тракт манме корным
(Кугиля корно) ончыктеныт да шке ялышт кушто
верланымым палемденыт.
Вургемым келыштараш моткоч шуко жап кӱлын.
Сандене вынерым куаш да тӱрлаш ӱдыр-влак
изинек тунемыныт. Кызытат тошто вургемым
ончалат да чынже денак кӱкшӧ сымыктышым
шижат. Вургемыште марий калыкын моторлыкым
йӧратымыже да тӱням умылен моштымыжо рашемеш.
Пытартыш жапыште тӱрлызӧ-влак тошто тӱр
йӱла деч кораҥыныт да утларакше айдалийже
сӱретлыме почеш пеледышым гына тӱрлат.
Тидыже вургемыште чеверын койжо манын
гына ышталтеш. Тыгайым тӱрлашат жап ятыр
кӱлеш, но тудын акше моткочак изи. Кугезына-влакын
вургемыштым сӧрастарыме гай тӱран тувыр
лиеш гын, тудым эсогыл вес кундем да йот
элла гыч толшо-влакат налаш тӱҥалыт ыле.
Тыште ончыктымо сӱрет-влакым
тошто вургем гыч налме. Нуным клеткан кагазеш
сӱретлен кугемдаш да тӱрлышаш тасмаш кусараш
лиеш.
Тамара Молотова
Налмывер: 2000 ийысе "Марла календарь"
Кӱшнӧ улшо сӱретым Ираида Степанован
«Маритӱр»
книгаж гыч налме
|