Шорыкйолым эртарыме радам

04.01.07

Йошкар-Олаште 2005 ийын лукмо "Марий сугынь" книга гыч ужаш

3.1. Шорыкйол

3.1.1. Шорыкйол нерген умылымаш

Шорыкйол пайремым У ий деч вара шым кече эртымеке эртараш йöнан. У ий 22—23 декабрьыште тÿҥалеш (ты жапыштак кече кужемаш тÿҥалеш). 31 декабрь гыч 5 январь марте теле каныш (каникул) эрта. Шорыкйол пайремым кугарнян, рушарнян але шочмын тÿҥалман, кудо кечыже логалеш 31 декабрьышке але 1 январьышке. Южгунам пайре¬мым 30 декабрьыште але 2 январьыштак тÿҥалаш перна.

Шорыкйол пайрем пöлеклалтеш шорыклан, мэрий калыкын тÿҥ вольыкшылан, Шорык могай гына поянлыкым марийлан ок пу: шылжымат, ужгамат, межымат, пижымат, чулкамат, ыштырымат, портышкемымат, шÿртымат... Юмылан кумалме годым надырланат шорыкым пуэна.

Кугезына-влак молан пайремым «Шорыкйол» маныныт? Ожно ты пайремын тÿҥ модмашыже шыгыле лу дене (шорык йол гыч налме) модмаш лийын.

Тиде пайремым негызлыше (радамым чокышо) лийын самырык калык. Нуно, тÿшкан погынен, шке коклаштышт кутырен келшеныт: кузе пайремым эртараш, кö «Васли» лиеш, кö «каван» але «кылта», кö-влак оргамакым ыштат, кö сийым пога, кöн пöртыштыжо шыгыле дене модаш чумыргат. Пайремышке кугурак-влакат ушнат, пурам шолтат, пöлекым ямдылат. Пайрем деч ончыч самырык ÿдыр-рвезе-влак лум каваным ыштат, йырже модыт, мурат, куштат, «Кинде сукыр тыгаяк кугу да ошо лийже» манын тыланат. Тиде кече вашеш кугу пашам пытараш тыршат, мончаште мушкылтын, кап-кылыштым лывыртат. Эрлашыжым мелнам кÿэштыт, устелеш сийым поген кумалыт.

3.1.2. Пайрем эртарыме радам

Икымше кече. Пайрем уремыште кум метр кÿкшытан «каван» коштмо дене почылтеш. Ялысе калык тудым вашлиешат, ойла: «Шудына перке лийже, вольыкланна ситыже». «Кылтам» вашлийыт гын, тыге ойлат: «Киндына перке лийже, шыже марте ситыже».

Васли-влак сурт гыч суртыш кошташ тÿҥалыт. Суртоза да озакува тÿрлö сомылым шукташ ÿзгарым кучен шинчыт. Тыге нуно Васли-влаклан мом ыштен моштымыштым ончык-тат. Идалык мучко ыштыме арверыштым: тÿрлымö чиемым, куымо вынерым, шÿдырымö шÿртым, тодмо йыдалым да т.м. - луктын пыштат. Васли-влак оза-влакым Шорыкйол да У ий пайрем дене саламлат, тазалыкым, пиалым сугыньлат. Оза-влакын арвер поянлыкыштым (продукцийыштым) ончен, шымлен лектыт, сайже уло гын, оза-влак верч куанен моктат, удаже уло гын, воштыл койдарат, ситыдымашым кораҥдаш темлат. Сайын тыршен ыштыше икшыве-влакым Васли-влак моктен, пöлек дене куандарат. Йоча нечке да його койышым ончыкта гын, тудлан тура ойымат каласат, уда койыш деч утлаш тыланат. Васли-влак икшыве-влак дене мыскарамат ыштат, модынат налыт, уло калыкым тарватен, мурен-куштымашкат ушнат. Тыге веселан жапым эртарымеке, оза-влак Васли-влаклан пöлекым кучыктат (пÿкшым, тÿрлö кычкым, тамлым, изи когыльым, муным да т.м. — пошкудо икшыве-влакым сийлаш). Оза-влак ужатыме деч ончыч йодын кодат: «Васли кува, Васли кугыза, тений кинде умен шочеш?» Нунышт вашештат: «Вожшо кумда, лопка лиеш, вургыжат пеҥгыде лиеш, вуйжат кугу лиеш, тушыжат ший полдыш гай туто лиеш». Оза-влак таум каласат, Васли-влакым ÿстелтöрышкö шындат да йодыт: «Вольыкна таза лиеш?» Васли-влак ва¬шештат: «Вÿташте шогышо кум тÿрлö вольыкда, вÿташте илыше кум тÿрлö кайыкда таза, куатан лийыт, вольык деч вольык шочеш, исырже тÿж лиеш, уэш шочшыжат таза лиеш, авашт-влакат ÿян-шöран, мунан лийыт».

Васли-влакым суртоза-влак сийлат, кочкыш тамле гын, нуно озакувам сай деч сай ой дене моктат.

Оргамак толын пура гын, тудым куштыктат да йодыт: «Имне-влакна таза лийыт мо, шупшыктышаш шудо ден шурно шуко лиеш мо?» Оргамак вашешта: «Шуко-шуко, а имне таза лияшлан тудым сайын пукшаш кÿлеш». Оза-влак оргамакымат сийлат, тудланат пÿкшым, муным, когыльым пуат.

Ты жапыште ончылгоч кутырен келшыме пöртыштö але тÿшка калыкын каныме верыште самырык-влак погынат. Вуешеушо ÿдыр-влак каче-влакым мурен-мурен вашлийыт да пура дене сийлат. Порын вашлиймыштлан рвезе-влак окса дене тÿлат (ты окса пайрем ÿзгарым налаш кÿлеш). Весела кушташат, тÿрлö модыш дене (шергашым шылтен, ÿштым кучен,сокыртагала да т.м.) модашат ÿжеш. Шергаш шылтен модмаш тыге эртен: 7-9 самырык еҥ йыр шогалыт, кидышт - шеҥгелне. Шылтыше айдеме, кажне дек миен, кидышкышт шергашым пуымыла ыштен кая, тыгодым ик еҥлан гына шергашым пышта. Кычалше еҥ шергаш кöлан логалмым палышаш. Кум гана йоҥылыш каласа гын, мурал-кушталтен ончыктышаш.Тылеч вара тудо шергашым шылташ тÿҥалеш, а кö дене шергаш лийын, тудо кычалаш тÿҥалеш.

Шыгыле дене модын таҥасымаш тыгерак эрта: 9 шыгыльым кÿшкö шуэн, кок кидкопа (урзо) дене кучыман. Кучымо шыгыле-влакым адакат шуэт, адакат кучет. Кö эн шуко гана шуа, тудо сеҥыше. Шыгыле кучымо годым кидын могыржым алмаштылыт: ик гана тупшо дене кучат, вес гана - копа дене. Варажым шыгыле-влакым полышкалыше иктын-иктын кышка, а модшо (таҥасыше) кок кидтуп дене пога. Кöн кидше утларак лывырге, тудо сеҥышыш лектеш. Умбакыже сеҥыше-влак шке коклаштышт таҥасат. Мучашлан яллан зн чулым, лывырге кидан айдеме модыш гоч палемдалтын. Тыге самырык-влак муро-куштымаш дене, мыскара да модыш дене пайрем касым веселан эртарат.

Кугыеҥ-влак ты пайрем годым шорыкым вÿчкалтен сийлат да ойлат: «Тау тыланда, шорык-влаклан, упшым, ужгам, портышкемым ышташ полшен шогымыланда. Кочса тичмаш киндым (мелнам), Эртарыза мемнан гаяк пайремым. Таза лийза, кочмо шудыда перкан лийже». Вÿтаозаланат изи шергиндым сакат да тудлан мутым ойлат: «Теве, Вÿтаоза, шергинде дене тыйым сийлем, ашне шорыкем-влакым, сакле чер деч. Тау тыланет, вольыкемым да кайыкемым пукшен-йÿктен ашнаш полшыметлан».

Кокымшо кече. Эрлашыжым пайрем йÿк-йÿан курык вуйышко кусна. Калык курык гыч таҥасен мунчалташ тÿҥалеш. Эн ончычак имне тер дене мунчалташ пижыт. Кажне терыш индеш еҥ шинчеш, кудо терже ончыч волен шуэш, нуно сеҥышыш лектыт. Варажым 15 еҥ дене шинчыт, тыгодым кажнылан вержат огеш сите, садлан пел калыкше курык мучко йоген кодеш. Таҥасымаш тыгак издер дене, ий-вол дене, ече дене шуйна. Тыгодым пöлек шотеш мо-гынат сеҥышылан логалшаш.

Кумшо кече. Шорыкйол пайремын кумшо кечынже адак тÿшкан погынымо пöртыштö сокыртагала модыт. Тÿҥалтышлан ик рвезе ик парняжым шÿч дене йыгалта да парня-влакым кормыжыш пога (тыге тудо шÿчан парням шылта). Модшо-влак ты парням сайлат (шке парня дене ик парняжым тÿкат). Кöлан шÿчан парня логалеш, тудо сокыртага лиеш. Тудын шинчажым шовыч дене петырен кылдат, а модшо-влак шылыт, кö кораҥын огеш шукто, тудым сокыртага руалтен куча, тыге кучымо еҥ сокыртага лиеш.

Кö сокыртага лийме деч шкенжым утарен сеҥа, нуно пошкудо суртышко погынен каят да тушто нуным утларак неле таҥасымаш вуча. Модмаш, тÿҥ шотышто, тыгакак шуйна, но сокыртага ынде кучымо еҥын лÿмжым тогдайышаш. Сеҥыше-влак вес ийысе Шорыкйол марте тале (чемпион) лÿмым нумалыт. Шорыкйолын кокымшо але кумшо кечынже школыш коштшо йоча-влак У ий пайремым пайремлат.

Нылымше кече. Пайремлыше калык ял мучко «маскам» вÿден коштыт. Тудо сурт еда мужедеш: ончык илыш нерген йылмыже дене огыл, а кидше ден ончыктылын, капше дене тарванылын, мо лийшашым каласкала. Тудын пелен коштшо айдемыже ты каласкалымым оза-влаклан кусара. Тудо койыш-шоктышыжо дене пеш весела кумылан, мыскара дене калыкым воштылыкта, шкем удан кучышым, йÿаш йöратышым, йогым, шоячым, вуянчым, шкем кугуэш ужшым пеш моштен койдара, Тиде кечынак ÿдыр-влак мужедаш тÿҥалыт, шке пÿрымашыштым пален налаш тыршат.

Визымше кече. Пайрем ял калыкын каныме верыште, клубышто шуйна. Тыгодым ко эн сай мура, кö эн сай кушта - пален налыт. Нунылан шарнымашан пöлекым (шовычым) кучыктат. Вара концертым але спектакльым ончыктат.

Кудымшо да шымше кечылаште самырык-влак пашам ыштен таҥасат. Ик кечынже пуым пÿчкын шелыштыт, вес кечынже терысым эрыктат да шупшыктат. Кугыеҥ-влак ты кечылаште ваш-ваш унала коштыт, ойласат, каҥашат, муралтат, йомакым каласкалат. Пытартыш кастене Шорыкйолым ужаташлан «лектыш шорыкйол пурам» шолтат, мончаш пурат, сийым погатда пайрем дене чеверласат.

3.1.3. Кузе «каваным» ыштат?

Июль тылзыште шараҥге але ломбо воштырым погат да тыгай «конусым» ыштат.

Кужу шудым погат да мочыла дене кылден, «выльык» гай ярым-влакым ыштен, вӱта коклашке сакалат.

Пайрем годым айдеме «конус» кöргыш пурен шогалеш, кандыра дене конусым вачышкыже сака, полышкал ыше-влак «выльык»-влакым конусышко сакалат.

3.1.4. Кузе «кылтам» ыштат?

Август (шыже) тылзыште кужу уржа вургым погат да вÿтамбаке сакат. Пайрем годым уржа вургым айдемын кыдалже да вачыже йыр кылдат.
 

«Кылта».

«Каван». Шудо гычат ышташ лиеш.

 

3.1.5. Шорыкйол пайрем годым удылмаш

Ош Кугу Юмо, таче Шорыкйол пайрем шуын. Тиде тичмаш мелнам тулыш чывыштал пыштен, тиде тичмаш пурам тулышко велен, мэрий калыкемлан, родо-шочшемлан, икшывемлан, йöратыме ешемлан, поро пошкудемлан, кучымо вольыклан, ыштыме киндылан перкем йодам.

Тулава, шикшан-пушан ыште, Поро Ош Кугу Юмо дене ойласаш полшо, уло чон дене йöратымемым тудлан каласе. Тулава, тыйын шикшет кужу, йылмет пÿсö, йоҥылыш ыштымемым, йоҥылыш ойлымемым, шонен шуктыде осалым ыштымемым Ош Кугу Юмылан умылтарен пу, савырым ыште, пореш колтыжо.

Ош Кугу Юмо, шонен коштмаште, йылме дене ойлымаште, шинча дене ончымаште, пашам ыштымаште, йÿмаш-кочмаште сулыкыш пуренам гын, языкем касаре. Шонен шуктыдегеч ыштымемлан савырым ыште, пореш колто.

Ош Кугу Юмо, йӱштӧ телым, нелылыкым мыланна колтенат. Ӱшанле лияш, нелылыкым сеҥаш, раш (чап) айдеме лийын кодаш полшо.

Йӱштӧ жапым сеҥен эртараш, Ош Кугу Юмо, шорыкым пуэнат. Шорык дене пырля упшым, ужгам, портышкемым, пижым (пижергым) да моло шокшо чиемым пуэнат. Тидлан пеш кугу таум ойлена. Ончыкыжат вольык перкем пуэн шого, возын малымем годымат, кечывалым коштмем годымат кидем-йолемлан, вуем-шинчавылышемлан тазалыкым пу, уш-акылым ӱстарен шого, икшыве-шамычем кушташ, кайык-ютым, вольыкым ончаш, кинде-шурным кӱкташ, Элнам аралаш полшо. Марий калыклан, салтак-влаклан, мыланем чон вийым, кугу чытышым, тазалыкым пу.

Кумал шогымем кавыл лийже.