Ӱярням эртарыме радам

12.02.07

Йошкар-Олаште 2005 ийын лукмо "Марий сугынь" книга гыч ужаш

3.2. Ӱярня йор-йор, мелна чыж-чыж...

3.2.1. Пайрем толмо жап

Ӱярня пайрем ушкал презылыме, ушкал ÿй ыштыме дене кылдалтын.

Ӱярня жап ожно эре ик числаштак толын огыл, куснылшо лийын. Тудым Шорыкйол деч шым арня вара (Покро деч 17, 19, 21 арня вара) шотленыт. Тыге шотлаш йöндымö, садлан тиде пайремым 2005 ийыште ик ялыште 14 февральыште, весыште 18 февральыште, кумшышто 28 февральыште, нылымшыште 7 мартыште але вес семын тÿҥалнештым. Шуко верё пайрем йöршын мондалтын але арака йÿмашыш савырнен. Южо ялыште у тылзым вучат, моланжым умылтарен огыт керт. Айста шымлен налына, келша мо пайремым ончылно ончыктымо кечылаште тÿҥалаш?

Мутлан, налына 7 мартым. Тиде жап пÿртÿсын (кечын) циклже (фазыже) дене кылдалтын огыл: У ий деч (19-24 декабрь деч) 10 арня эртен, ни 7, ни 9 арня огыл; тувыртышым ышташ кишан шöрым (кишшöрым) арален кодаш йöсö; шошо 19-24 мартыште гына тÿҥалеш, тудым вашлияш эр. Тылеч посна 7 мартыште пайрем тÿҥалаш оҥай огыл. Тиде арняш те айдеме-влак икте-весе дене торлен шогат, нуным ушаш арка кÿлеш.

У ий деч (19-24 декабрь) шым арня вараш эртараш гын, Ӱярня 18 февральыште тÿҥалеш, 24 февральыште пыта.Тиде калык шÿлыш нöлталтме жап. Капык Юмын (пуртÿсын) мутшым колышташ да умылаш тÿҥалеш.

Ожно Ӱярня южо вере шочмын тÿҥалын, вес вере — кугарнян але вÿргечын. А могай арня кечыште туҥалман? Марий-влакын кумалме кече — шочмо, кугарня да рушарня. Пайрем кумалтыш кечын тÿҥалеш гын, калыклан пайдале лиеш. Садлан кок условий уло: 19-24 декабрь деч вара 49 кече эртышаш; весе — пайрем туҥалтыш лишылрак кумалтыш кечыште эртаралтшаш.

Пайремым эртараш марий калык ончылгоч ямдылалтеш, вÿдышö-влакым ойыра, пöлекым налаш оксам пога. Кугу пашам ыштен пытара, мончаш пура, мелналан руашым шында, кишан шöрым ямдыла.

3.2.2. Ӱярням эртарыме йÿла радам

Ӱярнян икымше кечыже кумалмаш гыч тÿҥалеш. Эрден эрак коҥгаш олтат, мелнам кÿэштыт, ушкал ÿй дене ÿйлат, ÿмбала-ÿмбала оптен шындат. Мелна кышыл воктене атеш шокшо шöрым шындат, тушко ушкал ÿйым пыштат (тушкалтен-тушкалтен кочкаш).

Кумалше еҥ (суртоза, ватыже) ош шовычым да мелна кышылым кидыш налеш, эрвелыш-кечывалвелыш мелын шогапеш да удылеш: Ош Кугу Юмо, таче Ӱярня пайрем шуын. Тиде тичмаш мелнам тулыш чывыштал пыштен, тичмаш пурам тулыш шыжыктен, марий калыкемлан, чыла калыклан, родо-шочшемлан, поро пошкудемлан, кучымо вольыклан, ыштыме киндылан перкем йодам.

Вара мелна кышылым шында, мелнам чывыштал налвш, пурагоркам куча, коҥга тул деке миен ойла:

Тулава, тыйын шикшет кужу, йылмет пусö, йоҥылыш ыштымемым, шонен шуктыде, осалым ыштымемым Ош Кугу Юмылан умылтарен пу, савырым ыштыже, пореш колтыжо.

Тыге удылмо годым кум гана мелна падырашым тулыш шола, кум гана пурам тулыш вела. Ешыже шып гына ÿстел коклаште але ÿстел воктене шога. Удылшо ÿстел дек пöртылеш, кече лöрдмö семын коштеш. Мелна кышылым да шовычым угыч кидышкыже налеш да удылмыжым шуя:

Поро Ош Кугу Юмо, кугу тау мланде ÿмбаке колтыметлан, йÿктен-пукшен-чиктен ашныметлан, вийым да уш-акылым пуыметлан.

Ош Кугу Юмо, тыйын полшымет дене йÿштö теле эрта, ушкалем презым кондыш. Шöрым лÿштен, ÿйым ыштышна, тамле ÿйым мелнаш йыгышна, тамле мелнанам йöратен нал.

Ош Кугу Юмо, ончыкыжо шкаланемат, икшывемланат, ешемланат, поро пошкудемланат, родо-шочшемланат, кугезе калыкемлан, тÿнямбал калыклан пиалан илышым йодам. Возын малымем годымат, кечывалым кынел коштмем годы-мат кид-йолемлан, кап-кылемлан, вуем-шинчавылышемлан тазалыкым пу, уш-акылым ÿстарен шого; шонаш-кутыраш, Тыйын йÿлам шуктен илаш туныкто; Тыланет кумалын, Тыйым да марий калыкым йöратен илаш, моло калыкым жаплен илаш пуйыро.

Ош Кугу Юмо, икшывем-шамычем кушташ, кайык-ютым, вольыкым ончаш, кинде-шурным кÿкташ, элнам аралаш полшо, марий калыклан, салтак-влаклан, мыланем чон вийым, кугу чытышым пу.
Кумалмем кавыл лийже.

Кажне еҥ тиде кумалтыш мутым колыштеш, уш дене ойлен кертеш.

Еш ÿстелтöрыш пурен шинчеш. Эн ончыч мелнам сурт-оза налеш, вара кугурак-влаклан черет шуэш, пытартыш — изирак икшыве-влаклан.

Вÿтаозалан изи шергиндым але мелнам сакат, тувыртышым пыштат да тудлан тау мутым ойлат:

Теве, Вÿтаоза, изи шергиндем (мелна) да тувыртыш дене сийлена, шергиндыш (мелнаш) ушкал ÿйым йыгалтыме. Коч ÿян киндым (мелнам), тувыртышым, ашне ушкалым, сакле чер деч. Тау тыланет вольыкым да юто вусым пукшен-йÿктен илаш полшыметлан.

Ушкаллан вес киндым (мелнам) пукшат, кум гана ниялтен (вÿчкалтен), тудлан тау мутым каласат:

Тау тыланет презым кондыметлан, шöрым-ÿйым пуэн шогыметлан. Ушкаллан гувыртыш падырашымат пуаш лиеш.

Пайремын кокымшо кечыже курык гыч мунчалтыма гыч тÿҥалеш. Кö його огыл, эрден эрак курыкыш мия, издер але ийвол дене мунчалтен вола, свежа вÿдым конда, шкенжын чолгалыкшым паша гоч ончыкта.

Тиде кечын кишан шöр гыч тувыртышым шолтат, коман-мелнам, перемечым, когыльым, ÿячам ыштат.

Курыкыш калык кечывал деч ончыч погына, издерым, ийволым, имне терым, ечым кондат. Курык гыч таҥасен во-лат. Сеҥышылан пöлекым пуат.

Кастене икте-весе деке унала коштыт, тувыртышым кочкыт, ушкаллан тау мутым ойлат. Икшыве ача-авашт дек погынен шинчаш, нунылан изи сомылым ышташ полшаш, кутырен, каҥашен шинчаш тыршат.

Кумшо кечын имне дене кудалыштмаш эрта. Имне пÿгыш яндар йÿкан онтырым сакат, ял йыр мурен-шÿшкен кудал савырнат (оҥгыр йÿк осал вийым лÿдыктён колта). Терыште самырык ÿдыр-рвезе-влак музикан да тÿмыр дене шинчат. Вара имне дене танасат. Сеҥышылан шöрмычым але коваште гыч пунымо солам пöлеклат. Вара кок-кум кече мÿндырнö илыше родо-шочшо деке унала коштыт, каныш жапым клубышто концертым але спектакльым ончен эрта-рат.

Кудымшо але шымше кечын, кунам рушарня але вес пашадыме кече логалеш, пайремым ужатат.

3.2.3. Ӱярням ужатымаш

Пайрем ужатымаш тыге эрта. Мончаште мушкылтын да ырен, могырыштым кандарат. Пайрем эртарыме верым сылнештарат, сийым— пурам, мелнам, перемечым, ÿячам (пÿктышым) — погат. Толшо-влакым (вес ял гычат погынат) ÿдыр-влак, мурен-мурен, пура дене сийлат.

Ой, пайремем, пайремем, 
Пайремлан келшыше унам толын. 
Ой, мом пукшем, мом йÿктем, 
Шолтымо пурам келша гын? 
Тений-лай ургышыжым мый ургальым, 
Имысе-лай шÿртем пытымеш.
Шымат вучо огыл, пеш вучальым, 
Тöр тöрзам гыч волгыдо пытымеш. 
Ончалза вуйышкем, ончалза вуйышкем: 
Пеледышан шоеычым пидынам, 
Ончалза тöрышкем, ончалза тöрышкем: 
Пеледыш гай уна-влакем толыныт. 
Ош Виче воктен коштмем годым 
Тӓҥгал лийым калай коҥгажым. 
Калай коҥгаш калач кышкен, 
Вучальым шкемын шочшемым. 
Кÿседыкше толылда лум тÿр дене, 
Унана-влак толыныт пар дене. 
Пар дене толшо унам-влакым 
Сийлаш кÿлеш мыланем рат дене. 
Йытын гына-лай вынер —вичкыж вынер, 
Тöр шаралал кертам гын, йöра ыле. 
Унам-влак шуко-лай, сием шагал, 
Тöр сийленат кертам гын, йöра ыле. 
Шем кожла корныжым легылдалаш 
Шыште деч саре-лай имне кÿлеш.
 Ты гана-лай шочшем дене ойласаш 
Порсын деч пушкыдо мут кÿлеш. 
Кычкалалме имнем — шыште саре, 
Оржаже-лай окам кучымо-ший. 
Шочшем-влак толыныт виген эсен, 
Илышланна кугу тау — вуй эсен.

Толшовлак лÿм дене мурызышттыге муралта:

Изи гына самовар, ший самовар, 
Тулде-вÿдде шогылда, ай, шонет мо? 
Тыят гына мÿндырат, мыят мÿндыр, 
Век сагыныде илалаш, ай, шонет мо? 
Ончыланет ÿшталме ончылсакышет, 
Тыҥге-туҥге нöлтышет пеш айват.
 Тыҥге-туҥге мутетым колын омылат, 
Эртен кайымем годым пурымем шуэш. 
Пышметымат чийыде, мом чиялам, 
Уке мыйын моло-лай вургемем.
Тый декетат толде-лай, кö дек толам, 
Уке мыйын моло-лай шочшем. 
Ашалтенат ышна тол — йортен толна, 
Тендан гына пасу тайылдам. 
Муҥаен ышна тол — йывыртен толна, 
Тендан дечын поро увер лиймылан.

Вара пырля мурат:

Сылне пайрем Ӱярня Шуйныш ынде ик арня. 
Кушташ-мураш ик арня Толын кая Ӱярня. 
Йÿашаг ямде, кочкашат ямде — 
Муралтен колтымет веле шуэш. 
Шочшо дене пырля илыме годым 
Пашам ыштымет веле шуэш.

Ӱстел воктене шогалын кочкыт, пурам, чайым йÿыт, тау мутым каласат да оксам пыштат. Вара кушталтен налыт да курыкыш мунчалташ каят, сийлан мелна кышылым пеленышт налыт. Курыкыш кайыме годым музиканым шоктат, онгырым рÿзат, такмаклен, курык (корем) ÿмбак миен шуыт. Ик гана мунчалтен волат да тулолмым ыштат.

Пайремым ужатыме кече шочмын, кугарнян але рушарнян эртен да, пайремым онаек вÿден гын, тул олмым курык вуйышто ыштат. Эн шонго, пагалыме еҥ онаеҥлан вичкыж коваште гыч пунымо кÿзануштым пöлекла да ойла:

Тиде кÿзанÿштым тыланет, рвезе онаеҥлан, калыкна пагален пöлекла, тыйын марий калык верч пашам ыштыметлан, тыршыметлан. Кушто, туныкто моло рвезе онаеҥ-влакым, кучылт кÿзанÿштö-влакым (тиде кÿзанÿштым онаеҥ тунем шушо рвезе онаеҥлан пöлекла).

Онаеҥ ойла: «Ял калык, эл калык, родо-шочшо-влак! Тау тыланда, поро кумыл дене, ача-аванан, коча-кованан сугыньыштым шуктен, аракам йÿде пайремым эртарен колтымыланда. Ош КугуЮмым, кугезе пайрем-влакым ида мондо. Аракам ида йÿ, еҥым ида мыскыле. Ида шолышт. Осал пашам ида ыште — шкаланда пöртылеш. Тиде сугынем дене кöнем, чыланат иышт лииза, тыланен оилымемым колыштса.

Поро кумыл, ару чонда дене, мушкылтын, ару пайрем вургем дене толмыланда тау. Ош Кугу Юмо вигеландат ыҥгайым пуыжо, йывыртыктен, кумылдам нöлтен шогыжо. Таза-эсен, кужу ÿмыран, кугу рыскалан лийза, еш коклаштыда тыныслык, йывыртымаш лийжё. Ош Кугу Юмо дене пырля илыза. Кугечеда Агавайремлан ямдылалташ йодам.

Пöлекланда пеш кугу тау. Тендан полшымыда, жаплымыда рвезе онаеҥ-влакым ямдылымаште пеш кугу эҥертыш лиеш.

Чеверын».

Еҥ-влак мелнам кочкыт, тулым йöртат да мöҥгö пöртылыт.

Пайрем мунчалтыш вес кечылаште логалеш гын, тулым курык (корем) йымалне ылыжтат, тул воктене мелнам кочкыт да мöҥгö каят.