КАУКСИ ӰЛЛЕ

10.09.06

Валери Микор сäрен, август 2006 и

Ӱлле Кахуск (псевдонимжӹ Каукси Ӱлле, Kauksi Ülle 22.09.1962) Выру уездӹштӹ Саарлане солашты Палу лӹмäн пöртӹштӹ шачын. Школым Рюге солашты тӹнгäлӹн, вара Выру халашты тыменьӹн. Тарту университетӹштӹ журналистикӹм тыменьӹн. Кӹзӹт Сетумаашты (Сету мÿлäндӹштӹ) Обиница солашты ӹлä, кӹзӹт якте лу нäрӹ лыдыш книгäм сирен, нӹл тетям кушта. Каукси Ӱлле интернет ӹлӹштäшӹштӹжӹ ӹшкежӹ гишäн тенге сирä: ”Выру йӹлмӹ доно кӹзӹтшӹ жепäш модерн лыдышвлäм сирäш цацем. Тидӹм ӹштäш манын фольклор материалым шӹренок кычылтам дä тӹдӹм социлоги, психологи, педагогика доно кӹлден, синтезӹм ӹштем. Лыдышвлäэм выру (сету) йӹлмӹм ӹлӹжтӹмӹ, тӹдӹм кӹзӹтäт кычылташ лимӹ дä эчежӹ этнофутуризм шÿлӹш доно сирем. Ти кок элемент мӹнь кöргӹштемäт келгӹн шӹнзäт дä икӹжäк-иктӹштӹ лошты гармоништӹ ылыт. Ӹшкежӹ вуйта тамахань космонавт ылынам. Тидӹм ӹшке халыкем верц соок пурым ӹштäш йäмдӹ ыламат, техень тäнгäштäрӹмäшӹм анзыкы лыктым. Кынам иктä-махань пäлӹдӹмӹ пäшäм ӹштäш äль пäлӹдӹмӹ корны лäктäш келеш ылын, тӹнäм мӹлäнем: ”Ӱлле, тӹнь тидӹм ӹштӹшäшлык ылат!” маныныт. Дä мӹнь соок тидӹм ӹштäш йäмдӹ ылынам. 

Каукси Ӱлле Ээсти Костаби-Ушемӹн (Eesti Kostabi-$elts) организаторвлäжӹ логӹц иктӹжӹ. Ти Костаби Ушем йӹр кӹзӹтшӹ Эстонин культурыштыш кымдан пäлӹмӹ эдемвлä, сирӹзӹвлä, поэтвлä дä культура критиквлä- Каукси Ӱлле, Валериа Рäник, Свен Кивисилдник, Карл-Мартин Синийäрв, Йÿри Эльвест дä Ьейе Трейер ӹшке мастралыкыштым чангаш тӹнгäлӹнӹт. Нӹнӹн этнофутуризм идейӹвлäштӹ кӹзӹт Российӹштӹш финн-угрвлä лошты кымдан шäрлен кенӹт. Каукси Ӱлле Кырык сирӹштӹ 2006-шы ин Салымсола музейӹштӹ эртäрӹмӹ этнофутуризм семинарыштат ылын.

Лыдышвлäжӹм сирӹмӹжӹ годым Каукси Ӱлле лач туан выру (сету) йӹлмӹжӹм веле кычылтеш. Лыдышвлä гӹц пасна поэтесса драмывлä дон прозымат сирä дä выру культура гишäн прессӹштӹ сирä.

Кӹтӹкӹн выру (сету) йӹлмӹ гишäн. Ти йӹлмӹм кымдан шäрäш, тӹдӹм пропогандируяш манын, 1988-шӹ ин выру йӹлмӹн дä культурын Фондым ӹштӹмӹ (Võro Keele ja Kultuuri Fond). Ти фонд ӹшке вӹкӹжӹ техень пäшäм нäлӹн:
 - выру (сету) йӹлмӹ доно книгäвлäм сирӹшӹ авторвлäлäн палшымаш, книгäвлäм лыкмаш дä литературым халык лошты шäрӹмäш
 - выру (сету) йӹлмӹ доно культура пäшäм шäрӹмäш
 - выру (сету) йӹлмӹ доно радио, ТВ программывлäм шукемдӹмäш, прессӹм лыкмаш.

Пäлдӹртӹмӹлä, ти Фонд кÿшӹц указдеок ӹштäлтӹн- 1988-шӹ ин телӹм Тартушты ӹлӹшӹ вырула (сетула) попышы студентвлä университетӹн кафештӹ погынаш тӹнäлӹнӹт дä туан культурыштым цымырен кодаш манын, Культура фондым ӹштенӹт. Нӹнӹ лошты Каукси Ӱллеäт ылын. Весин кäнгӹжӹм Кäнгӹж университетӹм пачмы (кäнгӹж курсвлä). Ти курсвлäштӹ эдемвлä оксам тÿлен тыменьӹт. Тымдымы дä курсвлäм лыдмы йӹлмӹ выру (сету) йӹлмӹ ылын. Тидӹн тӹнг организаторжы Арне Ьырн (Arne Hõrn) ылын. Культура Фонд лӹм доно пиш шукы пäшäм ӹштен шоктымы: 1990-шы ин Радиоканалым пачмы, ”Võrovara” (Вырын пайдажы) журналым лыкташ, книгäвлä лäктäш тӹнгäлӹнӹт. Выру (сету) йӹлмӹ доно цилäжӹ 30 тӹжем эдем попа, но тенге гӹнят нӹнӹ 10 книгä гӹцäт утла книгäм ик иштӹ лыктыт. 14.03.1995 ин Эстонин кугижäнӹш Выру Институтым пачын. Кӹзӹт выру йӹлмӹ дä культура Фонд дон Выру Институт пиш шукы махань-шон пäшäм ӹштäт. Шамаклан август тӹнгäлтӹшӹштӹ 1991-шӹ годшен и йӹдеок Сетувлäн Кугижä кечӹвлäм эртäрäт, кышты шӹренок мары культура эдемвлääт хыналат.
 

ТӸЛЗӸН ӸДӸРЖӸ

Олмавушты олмавлä
сӹнзäштемжӹ сӹнзäвӹд

Кышты äвäмӹн шӹгержӹ
тагачы пäлӹмӹ ли

Ошма неркäштӹ кÿшнӹрäк
олмавувлä шужгалтат

Тольым ик олмаву лӹвäк
äвиэмок ылеш машанышым 

Олмавушты олмавлä
сӹнзäштемжӹ сӹнзäвӹд

Вараш äвäм мӹньӹм шиэш
тырхаш лиде лыпша

Пӹлгом кÿшнӹ тӹлзӹм ужын
тӹдӹ гӹцӹн ядаш лим

- Пуры тӹлзӹ, пуры тӹлзӹ
токет мӹньӹм нäлӹмä 

Кечӹгыт мӹнь качдеок
ойхы мырем мыралтем

Пуры тӹлзӹ, пуры тӹлзӹ
токет мӹньӹм нäлӹмä-

Олмаву лӹвäлнӹ шӹнзен
сӹнзäвӹдем йоктарем

Олмавушты олмавлä
сӹнзäштемжӹ сӹнзäвӹд

Пуры тӹлзӹ мӹньӹм нäлӹн
кеклä токыжы кузыктыш

Лÿктäльӹ пӹлгомыш
тӹрдӹмӹ пӹлгомыш

Ик патькалтышат ӹш вил
пÿгӹмäт сагаэм кандыш

Вӹдӹм намалам мӹнь тӹштӹ
мӹньӹм иктäт акат лыпшы

Олавуде сӹнзäвӹдде
ясыде дä пеледӹшде
 

ШÖРТНЬӸ ВÄТӸ

Пушäнгӹвлääт шылат, шÿмбелем
пушäнгӹвлä шылат, урымы годым
мÿлäндӹ шыла кыралмы годым
шöртньӹ шыла кимӹжӹ годым
и гӹц ишкӹ кушкынат
косир млоца лин шонат

- Тиштӹ кым шöртньӹм иктӹш погымы
äвäн шöртньӹжӹ, äтян шöртньӹжӹ
эчежӹ вӹц шÿмбелетӹн шöртньӹштӹ
äкäк-шыжараквлäэтӹн кым ши
ӹдӹретӹм нäлäш тидӹ
вäтӹм токет кандаш лижӹ -

- Шалахай пулышышкет таварым нäлӹн
кышкы тенге талашет-

- Ӹшлäнем пушäнгӹ гӹц ӹдӹрӹм ӹштäш
тӹдӹм чанген лыкташ кем-

- Кышкы шöртнетшӹм нäнгет
кышкы йӹлгӹжшӹ шиэтшӹм -

- Шöртньӹ вäрешӹжок кодеш
шершÿäшлäн шим нäнгем- 

- Махань пу гӹц шÿмбелем
арвäтетшӹм чангынет-

- Ик монгыржым пӹзӹлмӹ гӹц
вес монгыржым ломбы гӹц-

- Ой-ой, малын тенге шÿмбелем
пӹзӹлмӹ гӹц вäтӹ худа
пӹзӹлметшӹ мужан вет
нäл пӹзӹлмӹм худам покташ
ломбы кӹцкӹм церӹм покташ
мужан сага ӹлäш нелӹ
äшток тидӹм шÿмбелем-

- Шапки, лÿлпӹ – вäтет яжо-

- Нӹнӹ пушäнгӹ ылыт ма?
Келеш мӹлäнем вес йишвлä-

- Лÿлпӹ вäтӹ мелäн лиэш
шапки вäтӹ со шапикä
куги вäтӹ- пыле кидäн
тум гӹц вäтӹ йäнгдӹмӹ-

- Мӹнь ӹшклäнем вäтӹм чангем
мам вар мӹньӹм тымдынет-

Тенге тӹдӹ ашкедӹ, 
чангыш вäтӹм шкӹлäнжӹ
пӹзӹлмӹ гӹц, олмаву гӹц дä сирень гӹц
чангыш тӹдӹ

*****
 

Сибирьӹш депортируйымы сету пÿэргӹн кечӹ йӹде сирӹмӹ сирмäшвлä семӹнь

Äви äвиэм
мӹньӹн йÿмем шон-

- Йÿок, эргем йÿок,
мӹнь чäйӹм кандышым-

- Äви äвиэм
шӹшерӹм пуэмä-

-Эргем эргäшем
шӹшерем уке-

- Äви äвиэм
ÿäн киндӹм пуэмä-

-Эргем эргäшем
ÿäн киндем уке
Кого мöр дон 
меленäвлäм нäлӹмä-

- Äви äвиэм
тиштӹш кого мöретшӹм
изишäт качмем ак шо
тонышна киндӹм 
ÿм шӹрäлӹн пырылнем
тонна мöрвлääт когораквлä
лач тонна веле 
шир патыл дон нӹнӹм качнем
äви äвиэм
пишок йÿмем шон
вуемäт вäк 
сäрнäлт кеä-

-Эргем эргäшем
келгӹрäкӹн шÿлемä
шукым ит шаны
ит шаны манын
спиртäн чäйӹм
шӹнден пуэм-

- Вäрем нäнгеäт
вäрем нäнгеäт
колымаш докыла
мӹньӹм нäнгеäт-

-Äви äвиэм
йäмӹшкӹ валтат
тайга покшалан мӹньӹм
мÿден кодат-

-Эргем эргäшем
адыш
ат ке тӹнь
эргем эргäшем
тайга рок
агыл тӹлäнет-

-Äви äвиэм
ылеш-агеш
сойток ӹнде 
агыл ма-

* * *