Сем лоҥгаште йоҥгалташ пÿрен

18.01.05

Поян шÿм-чонан, порылык дене вÿдылалтше айдеме дене тÿрлö тема денат муткандырам рончаш моткоч куштылго. Илышыште тыгай еҥым вашлиймашат - шкешотан куан. Кажне кечым шыргыж вашлийын, тудо пиалым, сай илышым конда манын, ÿшан дене илыман. Лач тыгак шуаралтеш да чаплана шке пашаж дене Шернур кундемын талантше А.И.Бердинская. Пÿртÿсым, пелашым, илышым йöратымыже, вес еҥым пагален моштымыжо тудым марий искусство аланышке конден. Изиж годсек ÿдыр мурым мураш, концертлаште выступатлаш, призым налаш куанен. Аваж семынак (тудо туныктышо лийын) яра жапшым йоча-влак дене эртарен, икшыве-влакым поген, чодырашке коштыктен, спорт дене заниматлен, ече дене мунчалтен.

Шернур поселкысо кыдалаш школым тунем лекмек, Алевтина Н.К.Крупская лÿмеш пединститутын историй да филологий факультетыштыже шинчымашым пога. Вара ик ий Параньга район, Кугу Пумарий кыдалаш школышто руш йылме ден литературым туныкта. Музыкант Василий Бердинскийлан марлан кайымек, Йошкар-Олашке илаш кусна. Марий краеведческий тоштерыште, И.С.Палантай лÿмеш музыкальный училищыште кандаш ий тырша, вара пÿрымаш тудым республикысе йоча библиотекыш наҥгая. Кызыт тыште краеведений ден марий сылнымут пöлкам вуйлата. Каласыман, тудын пашажым аклен, Почетан грамотым кучыктеныт. Чынжымак, йоча-влак дене могай-гына мероприятийым огеш эртаре. Библиотекыште сÿретче-влакын выставкыштым вашталтылынак шога, тÿрлö викторин дене нуным кумылаҥда, моло пайремымат келыштара. Теве эше 1998 ийыштак икшыве-влаклан "Памаш" клубым чумырен. Этнограф, ученый, сÿретче ден музыкант дене вашлиймаш-влак ушеш кодшо улыт. Тунемше-шамычын сылнын да оҥайын ямдылыме альбомыштым ужмек, чон утларак йывырта. Да уло мом каласкалаш Алевтина Ильиничналан ÿдыр-эрге-влаклан: вет тудо пелашыж дене шке жапыштыже ятыр вере, йот элыштат, Совет Ушем мучкат, коштеден, сöраллыкым эскерен. Тиде шÿм-чон поянлыкым, шинчаужмашым, тÿняумылымашым, илыш кумылым пуэн.

Паша кабинетышкыже пурет гын, чолга чурийжым, пашаче койышыжым, мастар улмыжым ужат да шижат. Книга дене келшыше Алевтина Ильинична гай творческий кумылан ятыр еҥ лиеш гын, моткоч сай ыле.

- Алевтина Ильинична, Те шкендам творческий айдемылан шотледа мо?

- Семым але почеламутым возышо гына огыл, иктаж-мом шонен луктын моштышо, мероприятийым эртарыше кажне еҥ, мыйын шонымаште, творческий кумылан. Чыла пашаште тыгай еҥым муаш лиеш.

- Те семым возаш кунам да кузе кумылаҥында?

- Тиде йöршеш вучыдымын лийын. Икана телевизор дене Кужеҥер район, Токтайбеляк села гыч Эльвира Борисован (тунам тудо Попова ыле) мурымыжым ончыктышт. Мылам тудын устан йоҥгалтарымыже келшен. Эльвира шкешотан вургемым чиен да ойыртемалтшын койын, кум сылне муро дене палдарен. "Эля, - манам, - молодец, умбакыжымат усталыкетым кушто". Вара мыйым вашлийын, тудо сöрал шомакан почеламутым йодо. А мый, шуко шоныде, поэт Иван Бердинскийын пелашемлан (нуно Тумерсола ялыште пошкудо лийыныт) аралаш пуымо почеламутлажым пуаш сöрышым. Василий пелашем (П.И.Чайковский лÿмеш Москосо консерваторийым тунем пытарен, 30 ий опер да балет театрыште тыршен, Марий Элын заслуженный артистше лÿмым сулен налын) ала нине почеламутлан семым келыштара манын кучыктеныт. А тудо шке музыкальный инструментшым - габойым - гына моткоч йöратен. Кеч Василий Григорьевич баян, гармонь денат шоктен моштен, но шке габойжылан ÿшанле лийын, тудым нимо денат вашталтен огыл. А гармонь дене шоктымыж годым шкежат ок кой ыле... Коло утла ий сылнымутым аралымек, мый тудым муын луктым. Да шонем: кузе луддегече пуэм. А марий йылмым ом пале ыле. Иктаж куд гана лудын лектым да почеламут шкеак семла йоҥгаш тÿҥале...

    Шÿшпык изи кайык. Мурыжо сöрал. 
    Колыштнем кайыкемжылан кöра.
    Тудо огеш пале чон когаргымем.
    Шÿм огеш ондале, тый палет, таҥем.

Тунам сем чонемым савырыш, шке мураш тÿҥальым. Пелашем толынат, "Вася, айда вашкерак нотыш кусарена" манам. Возен пуыш, вара аранжировкым Валерий Кульшетов ыштыш. Кызыт тиде мурым Эльвира Борисова ден Зоя Берникова мурат.

- Тендан тиде жап марте мыняр мурыда ош тÿням ужын?

- Шукерте огыл Зоя Берникова шке дискшым луктын, тушто 
мыйын келыштарыме семлан кум муро уло: "Тудак пеленем", "Марием теҥгече мöҥгö толын огыл" але "Мыскара" да "Лаж вÿдем, каласе". Варажым "Шочмо ялыште" почеламут сымыстарыш. Но "Тошкемыштем пеледын ломбо" дене шуко жап вуйым пудыратылаш логалын. Садыште шÿкшудым кÿрмö олмеш семым шонкален шинчылтынам. Варажым ош тÿняшке "Шуанвондо кумыл" философский шÿлышан муро лекте. Ты кок мурым Татьяна Денисова шергылтара.

Мландывалне сылне роза дене пырля шуркалыше имат уло, тидденак, очыни, илышна оҥай. Теве, шонет, тыглай мут-шамыч улыт, но сем шкеак ала-кушеч толын лектеш. Тыге мый коло наре мурым шочыктенам. Конешне, чылалан аранжировкым ыштен шуктен омыл. Кызыт тидын шотышто нелырак. Ончыч мыланем пелашем полша ыле...

- А усталык саскадам чумырен лукмо шонымаш садак уло вет?

- Творческий касым эртарыме деч вара усталык пашалан кугу 
тÿткышым ыштен омыл. Молан манаш гын эргымым кушташ, туныкташ тыршем. Кызыт тудлан полшыман, чын корныш шогалташ ятыр ошкылым пырля ыштыман. Конешне, шке жапыштыже муро сборникымат лукташ темленыт. Шонем, тиде жапат лишемеш. Теве шукерте огыл мурызо Василий Павловлан "Пошкудо ÿдыр таҥ" мурым пуышым. А такшым тиде мыланем илышыште моткоч кугун полша. Пелашем кум ий ончыч ты тÿням коден кайыш, тудо мыйын эҥертышем, чыла шотыштат вÿден наҥгайыше еҥ ыле. Кызыт шкаланем лидер лияш верештеш. Ончыкыжым усталыкем шуараш кумылем, конешне, уло. Тольык шонымо семын гына ышташ огеш лий. А оксам йодын кошташ - мыйынлык огыл.

- А мо Тыланда, Алевтина Ильинична, шÿм-чонланда утларак лишыл: музык, книга але школ?

- Мыланем музыкальный училищыште пашам ышташ эн чот келша ыле. Тунемше-влакем дене кызытат кылна пеҥгыде. А тыште 15 ий тыршем, шкемын краеведений пöлкам уло - тидат лишыл. Эртак уым пален налаш тыршем, марий калыкын историйжым, марий йылмым шке гычак тунемам. Тудын моторлыкшым ужам, икшыве-влакын марла кутырымыштлан куанем. Йоча-влак дене мыланем пашам ышташ келша. Мутланаш йöратем. А книга ден музыка пелен коштыт. Чÿчÿньына Шернурышто йоча библиотекым вуйлатен, тушко кошташ йöратенна.

- Палыме шуэш ыле: музыканче, талантан ешын - Василий Григорьевич ден Алевтина Ильинична Бердинскиймытын - икшывышт могай корным тошкат, мо нуным, кумылаҥда, тургыжландара?

- Кугырак эргына, Андрей, ешым чумырен. Мебельым ыштыше предприятийыште тырша. А изиракше, Дима, Йошкар-Оласе 8 №-ан школышто тунемеш. Ончыч спорт дене кылым кученна, ияш коштынна, театрыште чÿчкыдын лийынна. Дима кеҥеж еда Шернур район, Торешкÿвар ялышке коштеш да марла мутланаш утларак тунемын.

- Те пÿрымашым вÿден наҥгаеда але тудо Тендам?

- Тиде моткоч неле йодыш. Такшым койышем дене мыят лидер лийын кертам, но ты рольым пелашем шуктен гын, тиддеке тунем шуынам. Пÿрымаш садак уло. Теве пелашем дене вашлияш мыланем Москвашке каяш кÿлын. Мыйым тудо тыштак эскерен коштын, вара ик самолет дене чоҥештенна, туштат мый дечем шинчажым кораҥден огыл. Тунам мый, кумшо курсын студенткыже, лавыра шыжым, кумылым нöлталаш манын, Москвашке кудалынам да пÿрымашем вашлийынам. Тыгак мый нигунам семым возаш шоныдымо тидым ышташ тÿҥалынам.

- Самырык-влакын ончыклыкышт нерген мом шонеда?

- Ялыште йÿмаш кумылым волта. А такшым молодежьын тунемаш пурымыжо куандара. Йошкар-Ола уремыште марла кутырымыштат шокта, ондак тиде шагалрак ыле. Тек нуно чыла вере активный лийыт. Тыге шке илышыштым веселан да оҥайын чоҥат, нунын дене пырля молынат кумылышт нöлтшö лиеш. 

Эльвира Ендылетова мутланен