Путин Финляндишкӹ визит доно толеш
29.07.05
Икшӹ августын Россий Федерацин президентшӹ Владимир Путин Финляндишкӹ
визит доно толеш. Кок сäндäлӹкӹн президентвлä Турку халашты вäшлиäлтӹт.
 Путин
Тарья Халоненӹн кäнгӹж резиденциштӹжӹ ик йыдым амала. Ма гишäн кок
президент попаш тӹнгäлӹт, тидӹ гишäн пресса халыклан увертäрен, тӹнг
ядмашыжы кок сäндäлӹк лоштыш кӹзӹтшӹ кӹлвлä, Балти тангыж гишäн
хытырымаш дä Европыштыш тагачы кечäш ядмашвлä. Лин кердеш, Тарья Халонен
марынвлä гишäнäт шаям лыктеш.
Путинӹн толмыжы анзыц "Хельсингин Саномат" (24.07.2005) газет
Россий дон Суоми лоштыш кӹзӹтшӹ кӹлвлä гишäн артикьлӹм пецäтлен.
Тӹдӹн лӹмжӹ "Суоми дон Россий Федераци лоштыш официальный кӹл шокшы
дä яжо" маналтеш. Лыдшывлäлäн тидӹм кӹтӹкемден марлангдымы дä комментаривлäм
пумы.
Суоми дон Россий Федераций лоштыш официальный кыл шокшы дä яжо
 2004-шӹ
ин октябрьӹн тамавлä лиäлтäш тӹнгäлевӹ. Россий Федерацин дипломатын
квартирӹм сексбизнесӹм ӹштäш кычылтмы. Тидӹм полици пäлен нäлӹн
дä тӹшлäш тӹнгäлӹн. Российӹн посольствыжы Суомин вескид министерствылан
нотым колтен дä малын обыскым ӹштӹмӹ анзыцшы полици посольствым информируйыде
манын келесен.
Тӹ жепӹнок Россий Федераци www.kavkazcenter.com ӹлӹштäшвлäм лыкмы
гишäн нервничаяш тӹнгäлӹн, тидӹм Микаэл Стуршö информаци технологин
бизнесменжӹ пачын ылын.
Эртӹш ин октябрь гӹц май якте Россий Федерацин армин самолетвлäжӹ
Суомин территоришкӹжӹ 11 гäнä пӹсмäнӹм пыдыртен пыренӹт. Тидӹ
Финский залив вӹлнӹ лиäлтӹн.
Суомин премьер-министржӹ Матти Ванханен тене иэньын Российӹш каштын
толын, тӹдӹн визитшӹм Й. К. Паасикивин 1939-шӹ ин ӹштӹмӹ визит доно
тäнгäштäрäт, шукы сирäт. Суоми гӹц лäкмӹжӹ годым мактымы мырым
мырышы хор веле уке ыльы.
Владимир Путинӹн визитшӹ гӹц мам вычаш? Кок сäндäлӹк лоштыш кӹлвлäм
паремдäш? Ти шотышты Хельсинки университетӹн кугижäнӹш право
кафедрӹн профессоржы Туомас Форсберг когонжок ак тыргыжланы. Суоми дон
Россий лоштыш кӹлвлäм кужы перспективӹштӹ анжалаш гӹнь, яжовлä ылыт.
"Седӹ, ти кӹлвлä яжоракат лин кердӹт. Цилäжок яжо манын ана керд,
вет проблемäн ядмашвлä гишäн кок сäндäлӹк ӹшке лоштышты рашт эче
попен ак кердеп. Российӹн дä Вадывелӹн анжалтышыты айыртемвлäм шижäт."
Кок сäндäлӹк лоштыш кӹлвлä кынамжы öрӹктäренäт кердӹт, вычыдымы
мäгäлвлäм кандат. Финляндин политикӹштӹ "провоцируяш агыл дä
провоцируйымы лиäш агыл" тӹнг лини ылеш. Кок сäндäлӹк лоштыш ядмашвлäм
рÿжгӹдеок решäш цацымы. Шукы ядмашыжымок Суоми Европа Унион дä халыквлä
лоштыш организацивлä гач решä.
Суоми дон Руш Федераци лоштыш кӹлвлäштӹ кок кÿкшӹц цаклалтеш. Кок
сäндäлӹкӹнäт ӹшке историштӹ улы, нӹнӹ икӹжäк-иктӹштӹ гӹц
пиш когон айыртемäлтӹт. Шамаклан, 1960-80-шы ивлäн официальный кÿкшӹцӹштӹ
политиквлä икӹжäк-иктӹлäнӹштӹ мактымы шаявлäм попенӹт гӹнь, барвлäштӹ
шӹнзӹшӹ (лыд рäдовой) финнвлä тӹ ядмаш вӹкок воксеокат вес семӹнь
анженӹт. Форсберг семӹнь, кугижäнӹш кÿкшӹцäш кӹлвлä кӹзӹт пиш
корректныйвлä ылыт. Госпожа Халонен дон господин Путин лоштыш кӹлвлä
яжо ылыт гӹнят, кок тäнгӹн кӹл семӹнь тидӹм ана анжы. Путин Германин
Герхард Шрöдер äль вес когорак сäндäлӹкӹн президентшӹ доно мелӹнрäк
вäшлиäлтеш.
Президент Урхо Кекконен годшен кок сäндäлӹк лоштыш кӹлвлäм яжоэш
шотленä манын Форсберг пäлдӹртä. Никита Хрущев дон Кекконен лошты интересный
кӹл ылын, кыды "боди" (кÿ кäп доно виäнрäк дä цаткыдырак) негӹзеш
чангалтын.
Путинӹн толшаш визитшӹм деловой дä шокшы шамаквлä доно пäлдӹртен
кердӹнä. "Пуры кечӹ" манмы годым сӹнзäшкӹ тöрöк анжымы принцип
доно эртӹшäшлык. Кечӹ йӹдеäш политикӹм анжалаш гӹнь, кыце финнвлä,
тенгеок россиянвлä икӹжäк-иктӹ донышты молнамшы гань когонжок ак интересуялтеп.
"Суомин"ÿштӹ вырсы" периодаш стратегический дä экономикӹштӹш позицӹжӹ
ӹнде Российӹштӹ чӹдемӹн. Российӹлäн Суоми "Европын капкажы" семӹнь
ӹнде керäл агыл." Форсберг ушештä. Тӹ годымок Суомин политикӹштӹжäт
Российӹн рольжы молнамшы гӹц чӹдемӹн. Идеологим анжалаш гӹнь, Россий
ӹнде ваштареш шалгышы лагерьӹштӹ ак шалгы. Экономикӹм моло анжалаш
гӹнь, Россий Европа Унион гӹц зависимый дä ти шотышты Суомин ӹшке перспективӹвлä
дон идентитетшӹ формируялтын.
Официалньый кÿкшӹцӹштӹш кӹлвлä первишӹ гӹц чӹдемӹнӹт гӹнь,
кок сäндäлӹкӹн гражданвлä лоштыш кӹлвлä цаткыдемӹнӹт веле. Тидӹжӹм
туризмӹн виäнгмӹжäт анжыкта. Шамаклан, имештӹ Российӹн пӹсмäнжӹм
1 032 000 финн ванжен. Суомишкӹ толшы россиян туриствлäн шотат миллионым
эртен. 1970-шы ивлä годшен туриствлäн шот 5 гäнä шукемӹн. Халык кÿкшӹцӹштӹ
нигынамат эче техень цаткыды кӹлвлä ылделыт. "Ленинградышкы каштшы "водка
туриствлä" гишäн шукы шая ылын гӹнят, нӹнӹн шотышты пиш чӹдӹ ылын.
Кӹзӹтшӹ гӹнь цилä финнок, манаш лиэш, Петербургышты äль Выборгышты
ик гäнä дä ылын."
Туризм сӹнзäм пачеш. Туриствлäн шот кушкеш гӹнь Россий гишäн лач
яжом веле шанымым эче ак анжыкты. Имештӹ шӹжӹм Галлуп Интернэшнл Институт
ик шӹмлӹмäшӹм эртäрен, кышты кыце финнвлä вес сäндäлӹквлä вӹкӹ
анжат, пäлӹмӹ лин. Респондетвлä логӹц 62%-жӹ Россий вӹкӹ негативно
анжен, тилец негативныракшы лач Косово вӹкӹ веле анжымы. "Малын Россий
вӹкӹ финнвлä тенге анжат, тидӹ гишäн шаналташ лиэш" манын Форсберг
пäлдӹртä. Тӹдӹ семӹнь вäшештӹмäшӹжäт лишнок- тидӹ Финн вырсы
(война), кыдын тӹнгäлäлтмӹжӹм Российӹштӹ кӹзӹт якте эче раскыдын
анжымы дä шайыштмы агыл. (Финляндиштӹ ти вырсым СССР провоцируен дä
тӹнгäлӹн маныт, но Российӹштӹ вес семӹнь шанат дä финнвлä СССР-ын
пӹсмäнжӹм атакуенӹт маныт. Петербургыштыш историквлä ӹнде кыце лачокат
цилä лиäлтӹн, тӹдӹм архивлäштӹ шӹмленӹт. Но кымда публикӹлäн,
лачокла лиäлтмäшвлä пäлӹде кодыныт, тӹдӹ тошты информаци донок ӹлä.
В.А.). Тидӹ гӹц пасна Россий гишäн шайыштшы увервлä дä лиäлтмäшвлä
роза цӹреäнжок агылеп. "Российӹштӹ кого вашталтмашвлäжок лиделыт,
сäндäлӹк махань ылын, тӹхеньок кодын. Марынвлäн ядмашат ти шотышты
анзыкы лäктеш."- Форсберг манеш.
Гражданвлäн кÿкшӹцӹм анжалаш гӹнь, пиш интересный моментӹм цакленä:
шукынжок Россий вӹкӹ негативно анжат, но тӹ годымок чӹдӹн агыл тӹшкӹ
каштыт. Тидӹм лач Российӹштӹш шулды äквлä доно веле агыл кӹлдет.
Форсберг семӹнь россиянвлä дä финнвлä лоштыш кӹлвлäм кок-кым шая
доно келесäш нелӹ. "Тидӹ шукы кÿкшӹцäн дä ежӹнгäн ылеш. Кок халык
лоштыш историм анжаш гӹнь, тӹштӹ шукы элементӹм моат: ӹшке жепӹн
тышман ылмаш, пуры дä потикä совдепин эдемжӹ дä кӹзӹтшӹ жепӹн "паян-незер"
принцип доно формируялтшы россиянин. Тӹ годымок рушынвлä дон финнвлä
лошты иканьымат моат, тидӹ нелӹ условивлäштӹ ӹлäш тыменьмäш, äрäкäм
öрдӹшкӹ шӹкäлде кодымаш дä тидӹ паштек шÿм вашт мырымаш. Тӹ годымок
финнвлä Российӹштӹш событивлä вӹкӹ вуйым äмäлӹшкӹ шумы семӹнь
ак анжеп, кердмӹ семӹнь палшаш цацат."
Берлинӹштӹ вäрлäнӹшӹ Aspen-институтышты шукердӹ агыл шӹмлӹмäшӹм
эртäрӹмӹ, кышты Вадывел Европын элитӹжӹ кыце Россий вӹкӹ анжа, пäлӹ
лин. Кыце мӹндӹрнӹрäк Россий гӹц ылат, тенге делавлäм шимӹ-ошы чиä
доно анжыктет. Тӹ годымок, пашкуды Суоми Россий ваштареш санкцивлä верц
агыл. "Тидӹм Европа Унионын политикӹштӹжäт цаклет. Россий тенге шана,
вуйта Суоми дон Европа Унионын у членвлäжӹ Россий ваштареш ылшы блокышты
ылыт, но тӹ годымок ти сäндäлӹк доно эконимикӹштӹ цаткыды кӹлвлäм
кычаш цацат. Мӹндӹрнӹрäк вäрлäнӹшӹ сäндäлӹквлä доно политикӹштӹш
кӹлвлä вес йишвлä дä куштылгыраквлä вäк лин кердӹт." Векäт, Суоми
Российӹм ӹшке семӹньжӹ ярата.
Комментаривлä (профессор Илмари Сусилуото, Россий Федерациштӹ дä
СНГ сäндäлӹквлäштӹш процессвлä паштек шӹмлӹшӹ Алексантерин институт):
Суоми дон Россий лоштыш кӹлвлäм анжалмыкы "Ти кӹлвлäжӹ иктä-кынам
нормальный ылыныт вäл?" ядмаш лäктеш. Шамаклан, 1970-шы ивлäн тыр ӹлӹмäш
верц шалгымашты ик семӹнь попымы гӹнь, тӹ годымок СССР-ӹн утла яжо
тäнг лиäш цацымыжы гӹц öрдӹшкӹ карангмы.
Тӹнгäлтӹшӹшток нелӹцвлä кайыныт. Суоми ӹшкевуя кеäш тӹнгäлмӹ
паштек (06.12.1917) кок сäндäлӹк лошты икӹжäк-иктӹлäн ӹнянӹдӹмäш
шачын. Кокшы Тÿнымбал вырсы паштек Суомилäн СССР доно пäшäм ӹштäш
вäрештӹн, но тӹ годымок Европа донат пäшäм ӹштäш шансвлäм кӹчäлмӹ.
1961-шӹ ин Efta (Европа Унионышкы пырышы агыл сäндäлӹквлäн экономикыштӹш
дä выжалымаш) договорым сирӹмӹ паштек Суомилäн Европышкы корны пачылтын,
тенге Европа доно интеграци тӹнгäлäлтӹн. СССР-ӹн шäлäнӹмӹжӹ паштек
Суоми тöрöк Yya (СССР доно иквäреш пäшäм ӹштӹмӹ дä икӹжäк-иктӹлäн
палшыкым пумы) договорым öрдеш кода дä Европа Унионышкы пыраш ядмашым
сирä.
"Кӹзӹт кок сäндäлӹкге, кыце Суоми, тенгеок Российäт вуйта эртӹш
жепӹштӹ ӹлäт. Россий мäмнäм Европа Унион семӹнь агыл, а лач Суоми
семӹнь веле анжа"- попа Алексантерин институтын шӹмлӹзӹжӹ Илмари
Сусилуото попа. " Суомин Европа Унионышты ылмыжы Российӹм тыргыжландара.
Кынам Финляндин европарламентӹн депутатвлäжӹ чеченвлäн эдем прававлäштӹ
гишäн попат, тидӹ паштек Россий тӹшлен анжа."
Финнвлä, Суоми картинӹштӹ нимат вашталтде манын шанат гӹнь, Российӹштӹ
ти шотышты вес шанымаш улы. Тӹштӹ интернетӹштӹш материалвлäм анжен,
решенивлäм лыктыт. Рушынвлä шанат, вуйта Карелим мӹнгеш нäлмӹ гишäн
тиштӹ кого дебатвлä кеäт, но тидӹм лач изи Про-Карелиа группа веле
анзыкы шӹкä, ти акци сäндäлӹк кымдыкеш шäрлӹде. Келесäш келеш,
интернетӹштӹш ти материалвлäжӹм лач тӹ рушынвлä веле лыдыт, кыдывлä
ти ядмаш доно интересуялтыт. Кыдыжы эчежӹ кавказцентер сайт гишäн äшӹндäрäт
дä тидӹ йӹр махань-шон интригӹвлäм пынат дä манеш-манешвлäм колтылыт.
Сусилуото семӹнь кок сäндäлӹк лоштыш кӹлвлäм паремдäш лиэш, лӹмӹнок
экономикӹштӹш кӹлвлäм виäнгден дä хайтек центрвлäм ӹштен. Российӹштӹ
ӹнде ынгылен шоныт: Вадывец яжо бизнесменвлä толыт, кыдывлäлäн ӹнянäш
лиэш. Хайтек дон мобильный телефонвлäм йäмдӹлӹшӹ заводвлä моло Петербург
йӹрäт шачаш тӹнгäлӹт гӹнь, финнвлäлäн у шансвлä пачылтыт.
Сäрӹзӹн комментарижӹ: Шӹренжок мä Финляндим "Калевала" доно веле
эче кӹлденä дä кÿкшӹ технологиäн (хайтек) экономикӹжӹ гишäн пиш
шоэн веле попенä. Россий Федерацин территориштӹжӹ финн бизнесменвлä
тагынамок пäшäм ӹштäт. Россий мыч кымдан пäлӹмӹ фирмывлä логӹц
техеньвлäм пäлдӹртäш лиэш: "Nokia" мобиль телефонвлäм лыкшы фирма,
кӹртни дон вурсым дä вес металлвлäм лыкшы фирма Оутокумпу (череповецӹштӹ
ӹштä), шӹргӹм пӹчкедӹшӹ дä целлэлозым лыкшы фирмывлä Stura Enso
дон UPM-Kymmene (Карели, Новгород область, Калинин область, Ленинград область,
Коми Республика).
Суоми дон Марий Эл лоштыш кӹлвлä
Финнвлä дон марынвлä лоштыш кӹлвлäм финн-угр йӹлмӹвлäн группышкы
пырышы халыквлä семӹнь анженä. 'Иь-шӹ курымын финн шӹмлӹзӹвлä марынвлä
докы мары йӹлмӹм шӹмлäш толыныт. Ти контекстӹштӹ техень лӹмвлäм
пäлдӹртäш лиэш: Матиас Александр Кастрен (M. A. Castren, 1813-1852,
1813-1852), Ӯрйö Вихманн (Yrjö Wichmann, 1868-1932), Густав Йохан Рамстедт
(G. J. Ramstedt, 1873-1952) дä Хейкки Паасонен (Heikki Paasonen, 1865-1919).
Нӹнӹ кырык марынвлä донят ылыныт, шӹмлӹмӹ пäшäвлäштӹ паштек шукы
материалым погенӹт дä техень книгäвлäм лыктыныт: Кастрен- 1845- шӹ
ин "Elementa grammatices Tscheremissae" лӹмäн латин йӹлмӹлä кырык
мары грамматикӹм, кыдылан тене 150 и темеш, Вихманн йӹлмӹ дä фольклор
материалвлäм, Рамстедт- "Bergtscheremissische Sprachstudien" (1902 ин)
дä Паасонен "Tscheremissische Texte", SUS LXXVIII сери.
Совет жеп годым финнвлä дон марынвлä лошты нимахань кӹл уке ылмы
доно иктӹ. Лач 1980-шы ивлäн, Горбачевын либерализаци дä демократизаци
жепӹн веле ти кӹлвлä шачаш тӹнгäлӹнӹт. Сирӹзӹ дä политик Миклай
Рыбаковын инициативӹжӹ доно 1989-шӹ ин йошкар Олашты финн-угр сирӹзӹвлäн
конгрессӹштӹ эртен, тидӹ культура кӹлвлäм кычымашты пӹтäриш цӹгäк
ылын. Кӹзӹт техень конгрессвлä шӹренок эртäт.
Марынвлä дон финнвлä лошты кӹл лач литература дä йӹлмӹзӹвлä
кÿкшӹцӹштӹ веле виäнгеш. Лӹмӹнок тидӹм сäрӹмӹ пäшäвлä гач
ужына- финнлä Валентин Колумбын лыдышвлäжӹм сäрӹмӹ (Леэна Лаулаяйнен)
дä марынвлä гишäн книгäвлäм лыкмы. Иктӹжӹм Лаулаяненок сирен, весӹвлäн
авторвлäштӹ профессор Рая Бартенс, профессор Сиркка Сааринен, гуманитари
доктор Илдико Лехтинен дä тене у книгä лäктӹн, лӹмжӹ "Йыл дон Урал
лошты" (Volgan ja Uralin välillä). Авторжы Юха Вäлиахо. Марлашкы техень
финн авторвлäн пäшäвлäштӹм сäрӹмӹ: Алексис Киви, Юхани Ахо, Катри
Вала, Ууно Кайлас, Франс Ээмиль Силланпää, Вейо Мери, Пентти Саарикоски,
Сиркка Туркка, Роза Ликсом, Маря-Леэна Миккола, Эрно Паасилинна, Эйла Пеннанен,
Ханну Салама, Пекка Сухонен, Мика Валтари, Леэна Лаулаяйнен, Рекс Риннекангас.
Литературыштыш кӹлвлä 1980-шы ивлä годшен веле виäнгäш тӹнгäлӹнӹт
гӹнь, йӹлмӹзӹвлä лоштыш кӹл кужырак историäн ылеш. Суомиштӹ мары
йӹлмӹм кым университетӹштӹ тыменяш лиэш, Марий Элышты финн йӹлмӹм
кок кÿшӹл школышты тымдат. Суомиштӹ мары йӹлмӹвлäм шӹмлӹшӹвлä
логӹц Алхо Алхониемим, Рая Бартенсӹм дä Сиркка Саариненӹм пäлдӹртäш
лиэш. Алхо Алхониеми 1980-шы ин финн студентвлäлäн "Мары йӹлмӹ грамматикӹм"
(Marin kielioppi) лыктын, кыдым Ханс Бартенс немӹц йӹлмӹшкӹ сäрен
дä книгä семӹнь лыктын. Финнвлä дон марынвлä лошты культура кӹлвлäм
кычымашты кого пäшäм 1990-шы и годшен М. А. Кастрен ушем ӹштен шалга.
Вуйлатышыжы Илдико Лехтинен.
Эконимикӹштӹш кӹлвлäм анжалаш гӹнь, финнвлäн инвестицивлä Марий
Элӹштӹ уке доно иктӹ. Ам самынялт гӹнь, финнвлä лач ик обьектӹштӹ
веле пäшäлäт, Цикмäштӹ "Копир" заводышты, кыдын масштабшым анжалаш
гӹнь, пиш изи заводеш шотлалтеш. Ӹнянӹмӹ шоэш, эконимикӹштӹш кӹлвлääт
у кÿкшӹцӹшкӹ шот. Ти шотышты Марий Элӹн пӹтäриш президентшӹ пäшäм
чоте цацен ӹштӹнежӹ ыльы. Эконимика кӹлвлäм кычаш манын, тӹдӹ йориок
Финляндишкӹ толын ыльы. Суоми яжон виäнгшӹ сола хозяйстван сäндäлӹк
дä тӹдӹн фермервлäн опытвлäштӹ доно марынвлääт пäлӹмӹ лин кердӹт.
Тидӹм ӹштäш манын, корнышкы веле лÿдде лäкмӹлä.
Махань ылеш Суомин образжы марынвлä лошты? Тидӹ гишäн келесäш нелӹ,
техень шӹмлӹмäшвлäм эче эртäрӹмӹ агыл, но шанем ти анжалтыш позитивный
ылеш.
Кыце ӹне тӹнäм марынвлä гишäн финнвлä пäлäт? Пӹтäртӹш жепӹн
марынвлä гишäн шукыракым пäлäт. Лӹмӹнок тидӹ мары халыкым дискриминируйымы
доно кӹлдäт. Ти шотышты масс-медиашты шукым сирӹмӹ.
Валери Аликов
Хельсинки
|