П.П.Глезденев: "Патыр, лÿддымö марий. Кушто улат?"
Михаил Сергеев
[1] [2] лышташ
 ШЫМЛЕ
ий ожно Вятка оласе педаогический институтын краевой отделенийыштыже марий
ден удмурт йылмым туныктышо П.П.Глезденев, Слободской районысо Ярославский
волостьыш каяш ямдылалтын. Институтын правленийже деч 1923 ий 12 майыште
икымше ден кокымшо курсышто тунемше 9 студентым нылвич кечылан колташ йодын.
Нуно шке преподавательышт дене пырля волостьышто илыше тÿрлö калык коклаште
политический да религий ваштареш пропагандым эртарышаш улыт улмаш. Миен
коштмо деч вара ик арнят огеш эрте, Павел Петровичын вучыдымын колымыж
нерген кочо увер шарлен. "Вятская правда" газет, "Вятская жизнь" журнал
некрологым печатленыт. Тушто колышын суапле илышкорныжым кÿкшын акленыт.
Печатьыште шарнымашат лектын.
Марий калыкын пагалыме "Йошкар кече" газет ден "У илыш" журналат П.П.Глезденевын
колымыж нерген ойганен увертареныт. "У илыш" журнал возен: "... 28 майыште
Вятка олаште колен. Ожно тудо поплан шогыш. Революций лиймеке, поп гыч
лектын, эртак марий калык туныктымо пашам ышгыш. Марий бюро шÿдымö почеш
Вяткеш марий педтехникумым почаш манын пашам ыштыш. Вяткысе краеведений
обществыште, адак просвещений институтышто ученый секретарьлан шогыш.
Павел Петрович пеш ныжылге еҥ ыле. Тений тудо йöршеш Марий областьыш
пашам ышташ мийынеже ыле... (1923, 2-3 №).
"Йошкар кече" Павел Петровичлан тыгай мутым пöлеклен: "Марий калыкыште
тудо мемнан эн кугу тунемшына ыле. Мыланна, марийшамычлан, тудо пеш кугу
пайдам ыштыш. Марий калыклаи эн первый календарьым, эн первый газетым,
марий спектакльым шындаш эн первый оҥартышым (пьесым) лукто. Моло ыштыме
тудын тÿрлö пашажым кенета шотлен каласен пытарашат ок лий...
Ончыкыжат ме тыйым огына мондо, ыштыме пашатым огына йомдаре. Тудым
поген чумырен, тыйын лÿметым каласенкаласен, тыйын олмешет тыйын йöратыме
пашатлан рвезе марийшамычым туныктена". (1923, 1 июль).
Павел Петрович 54 ий гына илен шуктен. Тудо эрвел марий коклаште, тунамсе
Ӯпö губернийысе Белебей уездышт (кызыт Шаран район) Тымбагуш ялеш шочын.
У верам налмешкыже Исламгарей Мендияров лÿм дене коштын. 1892 ий 4 апрель
гыч - Павел Петрович Глезденев.
Тудо 1869 ий 9 апрельыште шочын. (Але марте 1867 ийым шотлымо. Тиде
ийым шке жапыштыже Вятка епархийысе миссионер обществын комитетше ончыктен.
Моло вере - "Вятская жизиь" журналысе некрологышто, 1920 ий тÿҥалтыште
возымо анкетыште шочмо ийжылан 1869 ийымак шотлымо).
1887 ийыште латкандаш ияш Глезденев Пÿрö оласе инородческий учительский
школым тунем пытарен да Токбердино ялысе одноклассный училищыште туныкташ
тÿҥалын. Идалык ыштымек, Ӯпö духовный семинарийыш пурен. Тушто кок ий
тунемын.Вара Пÿрö уездысе Новоникольск селаште дьяконлан шоген, тыгодымак
земский школышто туныктен. 1902 ий гыч - Оза ысе духовный академийын вольнослушательже.
Тушто ныл ий тунемын. Вара кок ий Озаҥысе учительский семинарийын тÿҥалтыш
школыштыжо учительлан ыштен, ÿдырамаш школышто марий йылмым туныктен.
1907 ийыште П.П.Глезденевым Вятка губернийыш епархийысе инородческий
миссионерлан колтеныт. Тыге тудын кодшо ÿмыржö Вятка дене кылдалтын. Тушто
шым ий педагогическо-миссионерский курсым вуйлатен, губернийыште илыше
марий, удмурт да татар-влакым туныктымо пашалан мелын шоген. Сандене 1917
ийыште тудлан губернийысе земствын инородческий отделжым вуйлаташ ÿшанен
пуэныт, а 1918-1919 ийлаште губернийысе калык образований отдел пеленсе
марий ден удмурт-влакым туныктымо подотделым вуйлатен.
1919 ийыште Вяткысе педагогический институтышто марий, удмурт да татар
школ-влаклан туныктышым ямдылыме отделенийым почыныт. Пашам ышташ еҥ-влак
кÿлыныт. Павел Петровичат институтын советше лÿмеш йодмашым возен. Тушто
эртыме илыш-корныжо да пашаже нерген кÿчыкын увертарен, отделенийыште южо
предметым туныкташ пуаш йодын. П.П.Глезденевын йодмыжым шуктеныт - 15 сентябрьыште
губернийысе отдел коллегийын заседанийыштыже тудым туныктышылан сайленыт.
Вара институтын правленийышкыже пуртеныт, краевой факультетым вуйлаташ
ÿшанен пуэныт.
У факультетыште пашам ышташ Павел Петровичлан нелыжак огыл улмаш. Тудын
паша опытшо ситен, шке манмыжла, школышто ыштыме, йылмым, этнографийым,
историйым туныктымо шотышто научно-практически ямдылалтын - тÿрлö калык
коклаште пашам ыштымыже арам лийын огыл. Шкеже шуко йылмым пален: марий
йылме деч посна пеш сайын рушла, тыгак удмурт, татар, башкир, чуваш да
моло йылме денат кутырен моштен.
Институтышто Павел Петровичын пашажым кÿкшын акленыт, кеч-могай сомылымат
шукташ ÿшаненыт. 1921 ий тÿҥалтыште Москошто педагогический институтлаште
ыштыше-влакын конференцийышт эртен, тушко делегат семыи П.П.Глезденевымат
колтеныт. 1922 ийыште Павел Петровичым институтын научный секретарьжылан
сайленыт.
Икманаш, кум ий утла студент-влакым калык туныктымо пашалан ямдылымашлан
шуко вийым пуэн, педагогический институтышто ик эн пагалыме туныктышылан
шотлалтын.
Пагаленыт Паул ачам (Павел Петровичым тыге маныныт) эше духовный академийыште
тунеммыж годымак. Тидын нерген 1905 ийыште лекше "У приволжских инородцев"
вуймутан книга ушештара. Тудым С.Чичерина Озаҥ губернийысе татар-влак
да Карлыганыште удмурт-алак коклаште лиймыж деч вара возен. "Книгаште ятыр
вер Озаҥ учительский семинарийлан ойыралтын. Тиде семинарийым, палемдыме
книгаште, 32 ий жапыште, 1904 ий марте, латкок национальность гыч улшо-влак:
473 руш, 126 чуваш, 104 татар, 88 марий да молат тунем пытареныт. Тыге
нуно шке шочмо вер-шöрыштö калык туныктымо пашаш ушненыт.
"Семинарийыште мый эше ик марий священник П.Г. ача дене палыме лийым,
- возен Чичерина шке книгаштыже. - Пÿрö учительский школым тунем лекмек,
тудо ятыр ий туныктышылан ыштен. Коло ик ияш гына руш вераш куснен. Ынде
тудо духовный академийыште тунемеш да уло кумылжо, чонжо дене шке калыкше
коклаште суапле просвещений пашам шукташ ямде улмыжым ончыкта. Койыш-шоктышыжо
да мутланымыж дене руш гаяк, ойыртемжым палашат ок лий; куштылгын, оҥайын
кутыра. =>
[1] [2] лышташ
|