Марий талешке-влак

Марий еҥын чоныштыжо тале еҥ, патыр-влакым шарнымаш да жаплымаш курымкурымеш илен. Санденак тудо тыгай талешке-влакын лÿмыштым тачысе кече мартеат арален коден.

Марий Талешке кечым икымше гана 1917 ий гыч палемдаш тÿҥалме. Тунам, Пÿрö олаште эртыше I Пÿтынь Российысе марий-влакын погыныштышт тиде пайрем нерген марий интеллигенций кумдан увертарен. Тыге марий ончылъеҥ-влак шке историйыштым, эртыме корныштым кумдан да кÿкшын аклен ончалыныт.

Но варажым Октябрь революций тургым, граждан сар, шужен ий, у экономический политика, коллективизаций, шучко 30-ше ийла, Кугу Отечественный сар, а варажым совет идеологий тиде шонымашым ÿмылтеныт, атыланашыже пуэн огытыл.

1990 ийыште марий мер калыкын кугу событийже лийын - "Марий ушемын" погынжо эртаралтын. Вес ийын, 1991 ийыште икымше гана Марий Талешке кечым палемдыме. Тидын деч вара ынде мыняр ий годсек, кугу кумыл да авалтымаш дене ма але икмыняр аҥысырынрак тиде пайрем Марий Элыште кажне ийын гаяк эртаралтеш. Тыгак тиде кечым öрдыж кундемыште илыше марий-влакат кугун жаплат, шке семынышт пайремлат але республикысе пайрем йогыныш ушнат. 

1993 ийыште Марий Талешке кечым икымше гана Эстонийыште палемденыт да ынде лу ий утла тушто кугу пайрем семын пайремлалтеш. Тыгай вашкылын ик амалже - 1917 ий июль тылзыште марий-влак Пÿтынь Российысе I марий погын лÿм дене эстон калыклан саламлымаш серышым колтеныт. Погынын пашаштыже эстон Александер Перкк участвоватлен. 

Ынде лу ий утла Эстонийыш ты кече вашеш марий культур да шанче пашае-влак миен коштыт. Ты пайремым эртарымашке Эстонийысе марий студент-влак чолган ушнат. Тений (2003 ийыште) Эстонийысе Марий Талешке кечыш Чувашийысе Марий тÿвыра рÿдерын пашае же, Чуваш Республик Писатель ушемын вуйлатышыже Валерий Тургайым да "Марий ушемын" ончычсо вуйлатышыже Валерий Мочаевым ÿжмö. 

Марий Талешке кече тений (2003 ийыште) ончычсо ийласе деч кумданрак пайремлалтеш. Тидлан уда огыл негызым пыштыме: апрель тÿ алтыште Киров область Малмыж районын администраций вуйлатышыж дек миен коштмо, Полтыш (Болтуш) курыкышто шарнымаш чапкÿлан верым ойырымо нерген шонымашым пеҥгыдемдыме, Малмыж тоштерыште документ-влак дене кугу пашам ыштыме.

Вет 26 вÿдшор лачак кугу онна Полтышын лÿмжö да чапше дене кылдалтын.

Тоштые ой коклаште марийын эртыш-илышыштыже тÿрлö кугу вашталтыш, шке эрык верч кучедалмаш да тиде жапыште калык кокла гыч лекше патыр еҥ да он-влак (князь) нерген ойлымаш посна верым налын шога. Южышт нерген, мутлан, Ямшан, Урса, Атурай, Мамай, Тоц да тулеч моло нергенат калык коклаште шомак мондалтше шарнымаш семын гына солна. Тоштыеҥ ойла гычынак пале: курыкмарий, олыкмарий да Виче воктен илыше марий-влак коклаште князь-влакат лиеденыт.

Марий кундемым аралымаште Ханаян, Чумбылат, Чоткар, Акпатыр, Кукарка кугыза да шукын молат кучедал моштымыштым, патырлыкым, ушан да уста улмым ончыктеныт, калыкын шарнымашеш курымешлан кодыныт.

Патырле сомылышт верчын нунын кокла гыч южышт пуйто юмыш савырненыт. Марий-влак Кукарка кугызан, Чумбылатын да Акпатырын шÿгарлашкышт кумалаш да надыр пуаш коштыныт. Нунын поро илышым конден кертмыштлан ÿшанат. 

Акрет Талешкына-влакын могай курымышто да могай кундемыште илымышт, чынжымак лийыныт мо тыгай лÿман еҥ-влак - таче икмынярышт шотышто раш каласен огына керт. Туге гынат тиде лÿм гычын ме марий патыр-влак радамнам почына.

Онар
Чумбылат

Текстым Валентин Колумб лÿмеш рÿдер-тоштерын 2003 ийыште лукмо "26 вÿдшор - Марий Талешке кече" лÿман брошюр гыч налме. Брошюрым Валентин Колумб лÿмеш рÿдер-тоштер (чумырышо - Лайд Шемйэр) савыктен луктын. Оксам Тÿвыра да калык-влак кокласе кыл шотышто министрестве ойырен, ямдылашлан Евразий Фондын техникыжым кучылтмо.